کتاب رویارویی با گایا

کتاب «رویارویی با گایا» از برونو لاتور، فیلسوف و جامعه‌شناس برجسته فرانسوی است که در سال ۲۰۱۷ توسط انتشارات پولیتی منتشر شد. این کتاب برگرفته از سخنرانی‌های گیفورد لاتور در دانشگاه ادینبورگ است و تاملی میان‌رشته‌ای درباره بحران اقلیمی، مدرنیته و شیوه‌های فهم انسان از زمین در دوران دگرگونی‌های زیست‌محیطی عمیق ارائه می‌دهد. لاتور در این اثر، فلسفه، مطالعات علم، بوم‌شناسی سیاسی و نقد فرهنگی را در هم می‌آمیزد تا آنچه خود «رژیم جدید اقلیمی» می‌نامد، صورت‌بندی کند. نقطه آغاز کتاب مفهوم «گایا» است؛ مفهومی که نخست توسط دانشمند علوم زمین جیمز لاولاک مطرح شد و به زمین به مثابه یک سیستم پیچیده و به هم پیوسته اشاره دارد که در آن موجودات زنده و محیط فیزیکی به طور مداوم بر یکدیگر اثر می‌گذارند. لاتور تاکید می‌کند که گایا نه یک موجود اسطوره‌ای و نه یک ماشین خودتنظیم ساده است، بلکه نامی برای وضعیتی است که در آن زمین دیگر پس‌زمینه‌ای خاموش و منفعل نیست، بلکه کنشگری فعال در تاریخ، سیاست و حیات انسانی به شمار می‌آید. به باور لاتور، مدرنیته بر یک دوگانه بنیادین بنا شده بود: جدایی طبیعت از فرهنگ. در این چارچوب، انسان خود را فاعلی مستقل می‌دانست که می‌تواند با علم و فناوری، طبیعت را مهار و مدیریت کند. بحران اقلیمی اما این تصور را فرو می‌ریزد و نشان می‌دهد که طبیعت نه تنها واکنش‌پذیر، بلکه پاسخ‌گو و حتی مقاومت‌کننده است. آنچه لاتور «رژیم جدید اقلیمی» می‌نامد، وضعیتی است که در آن کنش‌های انسانی مستقیما تعادل‌های دیرپای اکولوژیکی را برهم زده و زمین دیگر امکان جذب بی‌پایان این مداخلات را ندارد. کتاب در قالب هشت سخنرانی پیش می‌رود و در هر بخش، یکی از مفروضات ریشه‌دار اندیشه مدرن را به چالش می‌کشد؛ از تقابل انسان و طبیعت گرفته تا جدایی علم از سیاست یا دین. لاتور به جای ارائه نسخه‌های فنی یا سیاست‌گذاری‌های فوری، مسئله اصلی را در سطحی عمیق‌تر طرح می‌کند: بحران اقلیمی پیش از آنکه مسئله‌ای علمی یا اقتصادی باشد، بحرانی در شیوه فهم ما از جهان و جایگاه‌مان در آن است. از این رو، او مفهوم «زمینی شدن» را پیشنهاد می‌کند؛ یعنی بازگشت به درکی از زمین به عنوان خانه‌ای مشترک، محدود، فعال و درگیر که باید در تمامی تصمیم‌های انسانی لحاظ شود. یکی از مضامین محوری کتاب، گسترش مفهوم عاملیت فراتر از انسان است. در نگاه لاتور، اقیانوس‌ها، جنگل‌ها، جو زمین و سیستم‌های اقلیمی صرفا اشیایی برای استفاده یا مدیریت نیستند، بلکه کنشگرانی هستند که در شکل‌دهی به آینده بشر نقش دارند. این دیدگاه، اخلاق، سیاست و حتی دموکراسی را ناگزیر از بازتعریف می‌کند و مسئولیت انسان را نه در سلطه، بلکه در همزیستی و پاسخ‌گویی می‌بیند. در مجموع، «رویارویی با گایا» کتابی عمیق، چالش‌برانگیز و تاثیرگذار است که بحران اقلیمی را به مثابه بحرانی فلسفی و وجودی صورت‌بندی می‌کند. لاتور خواننده را دعوت می‌کند تا از دوگانه‌های منسوخ مدرن عبور کند و جهان‌بینی‌ای یکپارچه‌تر و مسئولانه‌تر را بپذیرد؛ جهان‌بینی‌ای که در آن زمین نه منبعی خاموش، بلکه بازیگری تعیین‌کننده در سرنوشت انسان به رسمیت شناخته می‌شود. این کتاب برای خوانندگانی که به فلسفه معاصر، بوم‌شناسی سیاسی و بازاندیشی در نسبت انسان و طبیعت علاقه‌مندند، اثری کلیدی و تامل‌برانگیز است.