کتاب آسیب شناسی دینی

کتاب «آسیب‌شناسی دینی» به قلم محمد اسفندیاری، اثری انتقادی است که با هدف اصلاح و پیراستن دین از کژفهمی‌ها و انحرافات تدوین شده است. نویسنده بر این باور است که دین نیز به عنوان یک پدیده، مانند هر پدیده دیگری، در معرض آسیب‌های پیدا و پنهانی قرار دارد که هویت و کیان آن را تهدید می‌کند. بنابراین، غفلت از آسیب‌شناسی دینی، معادل غفلت از خود آسیب‌هاست و می‌تواند به جایی ختم شود که خود دین به عنوان یک معضل و آسیب در جامعه شناخته شود. این اثر با معیار قرار دادن عقل و دین، به نقد دانش، بینش، منش و کنش دینداران می‌پردازد و تاکید می‌کند که کوتاه‌ترین و مطمئن‌ترین راه برای آسیب‌زدایی از دین، گردن نهادن به حکومت عقل است. به تعبیر نویسنده، دینی که جایگزین عقل شود، خود نیز از دست خواهد رفت؛ چرا که پیامبران برای برانگیختن عقل مبعوث شده‌اند و دینداری اصیل، وابستگی مستقیمی به عقل‌گرایی دارد.
این کتاب در ویراست سوم خود، با تجمیع دو کتاب دیگر نویسنده یعنی «بعد اجتماعی اسلام» و «خمود و جمود» و حذف مطالب تکراری، به اثری جامع و جدید تبدیل شده است که حاصل تلاش‌های بیست‌ساله مولف است. ساختار محتوایی کتاب، طیف وسیعی از آفت‌های دامنگیر دینداران را واکاوی می‌کند. یکی از محورهای اصلی، بررسی دو مفهوم «خمود» تحجر عملی و ایستایی در عمل و «جمود» تحجر فکری و ایستایی در اندیشه است. نویسنده با تفکیک این دو، نشان می‌دهد که گروه‌هایی مانند صوفیان دچار خمود و اعتزال سیاسی-اجتماعی شدند، در حالی که خوارج به عنوان نخستین گروه متحجر، و اخباری‌ها به عنوان واپسین گروه متحجر در جهان تشیع، به بیماری جمود فکری و قشری‌گری مبتلا گشتند. همچنین در بخش‌های دیگر، کتاب به پدیده‌های مخرب دیگری همچون تعصب در برابر آزادگی، غلو در فضایل و مفاهیم، و شکل‌گیری «دین عامیانه» با ویژگی‌ها و دستاویزهای خاص آن می‌پردازد. چالش‌های دینداری در دنیای مدرن، مسئله تشبه به غیر، و تقابل ماتریالیسم فکری و اخلاقی نیز از دیگر مباحث اثر حاضر است. اسفندیاری همچنین با طرح مبحث اختلاف افکار، روایتی بومی از پلورالیسم ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که تفاوت در دانش، منش و محیط، چگونه می‌تواند به تنوع اندیشه‌ها منجر شود و لزوم به رسمیت شناختن دگراندیشان را ایجاب کند.
بخش مهمی از کتاب به احیای «بعد اجتماعی اسلام» اختصاص دارد و اعراض برخی عالمان و صوفیان از این جنبه را نقد می‌کند. در کنار آن، مفاهیمی چون لزوم دردمندی در برابر بی‌اعتنایی اجتماعی، و آسیب سهمگین سرسپردگی و تقرب به قدرت عقیده حاکمان، عقیده حاکم به دقت موشکافی می‌شود. پایان‌بخش کتاب نیز به ضرورت نقد مشهورات و بی‌اعتمادی به باورهای رایج فاقد سند اختصاص یافته است. این اثر هشداری است بر این واقعیت که شناخت و رفع پیرایه‌های بسته شده به دین، نه از سر سست‌ایمانی، بلکه برخاسته از غیرت علمی و دینی است؛ هرچند همواره با مقاومت عوام و عوام‌زادگانی مواجه می‌شود که این پیرایه‌ها را عین دین می‌پندارند.