کتاب مقدمه ای بر فمینیسم و تئاتر

تقابل میان صحنه‌ی نمایش و آرمان‌های برابری‌خواهانه، دهه‌هاست که به یکی از جدی‌ترین مباحث آکادمیک در هنرهای نمایشی تبدیل شده است؛ اما کمتر اثری توانسته مانند کتاب «مقدمه‌ای بر فمینیسم و تئاتر» نوشته‌ی الن استن، این رابطه را از لایه‌های سطحی فراتر ببرد و به شکلی ساختارمند کالبدشکافی کند. الن استن در این اثر صرفا به دنبال دفاع از حضور زنان در تئاتر نیست؛ او دست روی نقطه‌ی حساسی می‌گذارد: «ساختار». استن به درستی درک کرده که تئاتر کلاسیک از تراژدی‌های یونانی تا درام‌های رئالیستی قرن نوزدهم، در ظرفی ریخته شده که اساسا با نگاه مردانه و منطق پدرسالارانه شکل گرفته است. او با زبانی که هم برای دانشجوی تازه‌کار تئاتر و هم برای محققین باسابقه حرفی برای گفتن دارد، نشان می‌دهد که چرا حضور فیزیکی زنان بر صحنه، لزوما به معنای رهایی آن‌ها نیست. برای درک عمیق‌تر این اثر باید بدانیم که الن استن میان «زن بودن» در درام سنتی و «زن شدن» در اجرای فمینیستی تمایز قائل می‌شود. او معتقد است تئاتر سنتی، زن را در حصار نقش‌های کلیشه‌ای نظیر «مادر فداکار» یا «زن اغواگر» زندانی کرده و این وظیفه‌ی تئاتر فمینیستی است که با درهم‌شکستن روایت‌های خطی ارسطویی، فضایی برای بیان تجربه‌های واقعی و زیسته‌ی زنانه باز کند.
استن تئاتر را به مثابه یک آزمایشگاه سیاسی و اجتماعی ترسیم می‌کند که در آن انواع مختلف فمینیسم به تقابل یا تلاقی با یکدیگر می‌رسند. او به جای آنکه فمینیسم را یک توده‌ی واحد تصور کند، به تفکیک دقیق رویکردهای لیبرال، رادیکال و به‌ویژه فمینیسم ماتریالیست (مادی‌گرا) می‌پردازد. نگاه او به فمینیسم مادی‌گرا بسیار کلیدی است؛ جایی که تأکید می‌کند جنسیت هرگز جدا از طبقه اجتماعی، نژاد و فشارهای اقتصادی نیست. این کتاب به ما یادآوری می‌کند که بدن زن روی صحنه، فقط یک ابزار هنری نیست، بلکه یک «رسانه» برای مقاومت است. او با ارجاع به نظریه‌پردازان فرانسوی مانند کریستوا و ایریگارای، مفاهیمی پیچیده مثل «نوشتار زنانه» را به ساحت اجرا می‌آورد تا بگوید چگونه یک بازیگر زن می‌تواند با استفاده از بدن و صدای خود، ساختار تک‌صدایی متن‌های کلاسیک را به چالش بکشد. استن حتی به سراغ نقد رئالیسم می‌رود؛ او بر این باور است که رئالیسم با تظاهر به بازنمایی عین‌به‌عین واقعیت، در واقع در حال بازتولید همان هنجارهای خانوادگی و جنسیتی قدیمی است که زن را در محیطی محدود و خانگی تعریف می‌کند. به همین دلیل او از فرم‌های تجربی و «اپیک» برشتی دفاع می‌کند که به تماشاگر اجازه می‌دهد به جای غرق شدن در احساسات، به تحلیل انتقادی آنچه روی صحنه می‌بیند بپردازد.
کتاب الن استن به یک راهنمای عملی برای بازخوانی تاریخ گم‌شده‌ی زنان در هنرهای نمایشی تبدیل می‌شود. او به جای تملق‌های بی‌جا از آثار فمینیستی، با دیدگاهی انتقادی به سراغ چهره‌هایی چون سوزان گلاسپل یا کریل چرچیل می‌رود تا نشان دهد چگونه این هنرمندان توانسته‌اند «سکوت» را به یک ابزار بیانی تبدیل کنند. استن به خوبی تبیین می‌کند که تئاتر فمینیستی فقط درباره‌ی «چه گفتن» نیست، بلکه به شدت درگیر «چگونه گفتن» است. او از مفاهیمی چون «منظره‌های استعماری» و تأثیر نژاد بر تجربه‌ی زنانه سخن می‌گوید تا به مخاطب بفهماند که تئاتر فمینیستی نباید صرفا بازتاب‌دهنده‌ی دغدغه‌های زنان سفیدپوست طبقه‌ی متوسط باشد. کتاب «مقدمه‌ای بر فمینیسم و تئاتر» دریچه‌ای است برای هنرمندان ایرانی تا بفهمند که چگونه می‌توان با استفاده از ظرفیت‌های دراماتیک، به نقد ساختارهای قدرت نشست.