کتاب گفتمان های فرهنگی و جریان های هنری ایران

کتاب «گفتمان‌های فرهنگی و جریان‌های هنری ایران: کندوکاوی در جامعه‌شناسی نقاشی ایران معاصر» به قلم محمدرضا مریدی، اثری است که تاریخ هنر ایران را از دریچه جامعه‌شناسی و تحلیل انتقادی گفتمان بازخوانی می‌کند. این اثر با فاصله گرفتن از تاریخ‌نگاری‌های سنتی که غالبا بر رویدادها، سبک‌شناسی آثار و نبوغ فردی هنرمندان تمرکز دارند، تلاش می‌کند تا پیوندهای پنهان و پیچیده میان هنر، قدرت و ساختارهای اجتماعی را آشکار سازد.
نویسنده در این پژوهش نشان می‌دهد که هیچ کنش هنری در خلأ شکل نمی‌گیرد و مفاهیمی چون «هنر ناب» یا «هنرمند مستقل» نیازمند بازنگری و خوانش انتقادی هستند، زیرا آثار هنری همواره در بستر گفتمان‌های ایدئولوژیک، نهادهای قدرت و سیاست‌گذاری‌های فرهنگی زاده شده و معنا پیدا می‌کنند. کتاب با اتخاذ یک رویکرد کل‌نگر در جامعه‌شناسی هنر، رابطه متقابل هنر و جامعه را بررسی کرده و بر مطالعه جامعه‌شناختی هنرمندان، مخاطبان، آثار و نهادهای هنری تمرکز می‌کند. در بررسی موقعیت هنرمندان، مریدی به یک نقطه عطف تاریخی مهم یعنی پایان عصر قاجار و ورود سبک‌های غربی اشاره می‌کند؛ دورانی که هنرمندان نقاش به تدریج از سیطره و حمایت‌های انحصاری دربار فاصله گرفته و با انتقال دانش خود، به سمت حامیان خصوصی و مخاطبان عام در سطح جامعه گرایش پیدا کردند. این تغییر در شبکه حامیان اقتصادی، دگرگونی‌های عظیمی در سبک‌ها، مضامین و جایگاه اجتماعی هنرمند ایرانی به همراه داشت. به موازات این امر، نویسنده به واکاوی نقش مخاطبان اعم از عام و خاص می‌پردازد و چگونگی مصرف آثار هنری در خانه‌ها، نهادها و گالری‌ها و همچنین تأثیر متقابل سلیقه مخاطب بر تولیدات هنری را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. از منظر سیر تاریخی، این اثر تحولات نقاشی معاصر ایران را از دل گفتمان‌های گوناگون ردیابی و تحلیل می‌کند. این مسیر از زمینه‌های سیاسی گفتمان مشروطه آغاز شده و با بررسی گفتمان ناسیونالیسم و هنر ملی در دوره پهلوی اول امتداد می‌یابد.
نویسنده در ادامه نیز به تحولات دهه‌های اخیر جامعه ایران پرداخته و جریان‌های نقاشی را در پرتو گفتمان مهندسی فرهنگی و هنر مقاومت به‌ویژه در دهه ۱۳۸۰، گفتمان زن‌محور و زمینه‌های اجتماعی فعالیت زنان هنرمند، و در نهایت گفتمان پسااستعماری و شکل‌گیری هویت «هنر خاورمیانه‌ای» بررسی می‌کند. یکی از بخش‌های مهم این کتاب، بررسی تاریخ اجتماعی سبک «رئالیسم» در نقاشی ایران است؛ سیری که چگونگی شکل‌گیری، افول در برابر ایدئالیسم تاریخ‌گرا و مذهبی، حیات کوتاه رئالیسم انقلابی و بازگشت مجدد آن را به تصویر می‌کشد. مریدی در نهایت با شناسایی نقش هنرمند در برابر هژمونی، تأثیر نهادهای مختلف اعم از نهادهای دولتی، دانشگاهی، اقتصادی و مستقل را در تولید و بازتولید گفتمان‌های هنری تحلیل می‌کند. در مجموع، این کتاب منبعی پیشگام برای درک این واقعیت است که چگونه ساختارهای قدرت، اقتصاد و تحولات اجتماعی در ایران مدرن، بوم نقاشی را به عرصه‌ای پرالتهاب برای بازتاب، تقابل و بازتعریف هویت‌ها و گفتمان‌های فرهنگی تبدیل کرده‌اند.