کتاب گردونه همستر

«گردونه همستر» نمایشنامه‌ای معاصر و تمام‌قد از ماری جونز، نمایشنامه‌نویس ایرلندی شمالی، است که نخستین بار در فوریه ۱۹۹۰ توسط گروه تئاتر چاربانک در تئاتر هنر بلفاست روی صحنه رفت و بعدها در گلچین «ترک در زمرد: نمایشنامه‌های جدید ایرلندی» با ویرایش دیوید گرانت و انتشار انتشارات نیک هرن بوکز منتشر شد. این اثر از جمله نوشته‌های اولیه جونز به شمار می‌آید؛ آثاری که پیش از موفقیت‌های بین‌المللی بعدی او، از جمله «سنگ‌ها در جیب‌هایش»، شکل گرفتند و نگاه اجتماعی و شخصیت‌محور او را به‌روشنی نشان می‌دهند. نمایشنامه بر زندگی ژانت دانکن، سرپرست غذاخوری مدرسه، تمرکز دارد؛ زنی از طبقه کارگر که زندگی‌اش در آغاز منظم، پیش‌بینی‌پذیر و نسبتا آرام به نظر می‌رسد. او به شغل خود افتخار می‌کند، خانه‌اش را اداره می‌کند و زندگی روزمره‌اش را با همسرش کنی و دخترشان کتی شریک است. خانواده در آستانه تغییراتی امیدوارکننده قرار دارد: کتی آماده ورود به دانشگاه است و ژانت و کنی قصد دارند خانه شورایی خود را بخرند؛ نشانه‌هایی از پیشرفت تدریجی و ثباتی که با تلاش به دست آمده است. اما این وضعیت ناگهان با سکته مغزی کنی فرو می‌پاشد. بازگشت او از بیمارستان با ناتوانی جسمی و آسیب‌پذیری عاطفی، ژانت را ناخواسته وارد نقش مراقبی تمام‌وقت می‌کند؛ نقشی که نه آموزشی برای آن دیده، نه دستورالعمل روشنی دارد و نه آمادگی روانی‌اش را. نمایشنامه به‌جای تکیه بر یک طرح داستانی پرحادثه، به مطالعه‌ای عمیق از فرسایش تدریجی روانی ژانت بدل می‌شود. خشم، ناامیدی، رنجش، احساس گناه و خستگی مزمن، به‌تدریج در زندگی او رسوخ می‌کنند و فشار مراقبت بی‌وقفه، انزوای عاطفی و از دست رفتن مرزهای فردی را آشکار می‌سازند. ژانت در مواجهه با واقعیت تازه، هم با محدودیت‌های شخصی خود روبه‌رو می‌شود و هم با وابستگی پیچیده مردی که دوستش دارد؛ وابستگی‌ای که هم از عشق تغذیه می‌کند و هم آن را فرسوده می‌سازد. انتخاب‌های او، که شاید از بیرون نامفهوم یا حتی ناپذیرفتنی به نظر برسند، در متن نمایشنامه به‌عنوان واکنش‌هایی طبیعی به فشارهای عاطفی و تلاش برای بقا معنا پیدا می‌کنند. عنوان نمایشنامه، «گردونه همستر»، استعاره‌ای گویا از چرخه فرساینده و تکرارشونده مراقبت است؛ حرکتی مداوم، طاقت‌فرسا و اغلب بی‌پاداش که احساس پیشرفت را از فرد می‌گیرد و او را در نوعی ایستایی روانی گرفتار می‌کند. جونز با نگاهی بی‌اغراق و عاری از احساساتی‌گری، مراقبت را نه به‌عنوان فضیلتی رمانتیک، بلکه به‌مثابه تجربه‌ای انسانی با وجوه روشن و تاریکش به تصویر می‌کشد. در دل این روایت، مضامینی چون از دست دادن هویت فردی، نامرئی‌بودن کار مراقبتی و خانگی، وابستگی در روابط خانوادگی و محدودیت‌های طبقاتی پررنگ می‌شوند. در پس‌زمینه، نمایشنامه تصویری واقع‌گرایانه از شرایط اجتماعی و اقتصادی ایرلند شمالی در اواخر قرن بیستم ارائه می‌دهد؛ جامعه‌ای که در آن فشارهای معیشتی، انتظارات اجتماعی و چارچوب‌های طبقاتی، بحران‌های شخصی را تشدید می‌کنند. «گردونه همستر» در نهایت نمایشی صمیمی و تأثیرگذار است که تجربه زیسته مراقبت، فرسایش روانی و بازتعریف ناخواسته هویت را با دقت و همدلی روایت می‌کند و با تمرکز بر زندگی زنی معمولی، تصویری انسانی از استقامت، روابط خانوادگی و فداکاری‌های خاموشی ارائه می‌دهد که اغلب در زندگی روزمره دیده نمی‌شوند.