کتاب درباره دولت

«دربارهٔ دولت» اثر پیر بوردیو از دشواری‌ای آغاز می‌شود که خود موضوع برای اندیشیدن ایجاد می‌کند: چگونه می‌توان دولت را بررسی کرد، وقتی بخشی از مقوله‌هایی که با آن‌ها جهان اجتماعی را می‌فهمیم محصول همان دولت‌اند؟ تقسیم‌های رسمی، مدارک تحصیلی، عناوین حرفه‌ای، تابعیت، آمار، زبان اداری و حتی تمایز میان امر عمومی و خصوصی طبیعی به نظر می‌رسند، اما بوردیو می‌پرسد چه فرایند تاریخی‌ای به این طبقه‌بندی‌ها قدرت داده است. مسئلهٔ دولت برای او بنابراین تنها مسئلهٔ حکومت، دستگاه اداری یا اعمال زور نیست؛ مسئلهٔ قدرتی است که می‌تواند تعریفی از واقعیت اجتماعی را رسمی کند و آن را چنان تثبیت کند که خود ساخته‌شدنش از نظر پنهان بماند. کتاب حاصل درس‌گفتارهای بوردیو در کلژ دو فرانس در سال‌های ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۲ است که پس از مرگ او به کوشش پاتریک شامپانی، رمی لونوار، فرانک پوپو و ماری‌کریستین ریویر تدوین و در ۲۰۱۲ منتشر شد. بنابراین با تک‌نگاری‌ای مواجه نیستیم که نویسنده استدلال آن را برای چاپ نهایی صیقل داده باشد. خواننده اندیشه را هنگام شکل‌گرفتن می‌بیند: بوردیو تعریف‌های موجود را می‌آزماید، به تاریخ دولت بازمی‌گردد، از جامعه‌شناسی ماکس وبر، امیل دورکیم و نوربرت الیاس استفاده می‌کند و هم‌زمان مفاهیم خودش دربارهٔ میدان، سرمایه و قدرت نمادین را دوباره تنظیم می‌کند. نقطهٔ عزیمت مشهور او اصلاح تعریف وبری دولت است. وبر دولت مدرن را با انحصار کاربرد مشروع خشونت فیزیکی مشخص می‌کرد؛ بوردیو بر «انحصار خشونت نمادین مشروع» نیز تأکید می‌گذارد. خشونت نمادین در اینجا به معنای تبلیغات یا فریب آگاهانه نیست. مقصود قدرتی است که طبقه‌بندی‌ها، نام‌گذاری‌ها و مرزهای اجتماعی را معتبر می‌کند و سبب می‌شود نظم معینی از جهان به‌صورت نظم مشروع شناخته شود. وقتی نهادی مدرکی تحصیلی صادر می‌کند، عنوانی حقوقی اعطا می‌کند، شخصی را شهروند می‌شناسد یا دسته‌ای آماری می‌سازد، صرفا چیزی موجود را ثبت نمی‌کند؛ در ساختن واقعیتی اجتماعی که دیگران نیز آن را به رسمیت خواهند شناخت مشارکت دارد. برای توضیح این قدرت، بوردیو از تمرکز تاریخی انواع مختلف سرمایه سخن می‌گوید: سرمایهٔ اقتصادی، اطلاعاتی، فرهنگی، نظامی و نمادین. شکل‌گیری دولت با تمرکز تدریجی این منابع همراه است و حاصل آن نوعی «فراسرمایه» است؛ سرمایه‌ای که به دارنده‌اش امکان می‌دهد بر ارزش و نرخ تبدیل سایر سرمایه‌ها اثر بگذارد. دولت از این منظر بالای جامعه ایستاده و بیرون از مناسبات قدرت نیست. خود میدان دولت یا میدان بوروکراتیک محل رقابت گروه‌هایی است که بر سر حق تعریف امر عمومی، نمایندگی مصلحت همگانی و سخن‌گفتن به نام جمعیت با یکدیگر درگیرند. یکی از مفاهیم مهم کتاب «اندیشهٔ دولتی» است. بوردیو هشدار می‌دهد که پژوهشگر ممکن است هنگام نقد دولت همان مقوله‌هایی را به کار ببرد که دولت در تاریخ تولید و تثبیت کرده است. جامعه‌شناسی دولت به همین دلیل باید هم‌زمان جامعه‌شناسی ابزارهای شناخت دولت نیز باشد. این حرکت وجه بازاندیشانهٔ پروژهٔ بوردیو را آشکار می‌کند: برای شناخت قدرت کافی نیست ببینیم چه کسی فرمان می‌دهد؛ باید بپرسیم چه کسی حق نام‌گذاری، طبقه‌بندی و تعیین امر «رسمی» را به دست آورده است. این درس‌گفتارها همچنین نسبت بسیاری از پژوهش‌های پیشین بوردیو را روشن‌تر می‌کنند. مطالعات او دربارهٔ آموزش، اشرافیت دولتی، بازتولید اجتماعی و سرمایهٔ فرهنگی اکنون درون مسئله‌ای وسیع‌تر قرار می‌گیرند: نهادهایی مانند مدرسه چگونه از پشتوانهٔ دولت برای تبدیل تفاوت‌های اجتماعی به عناوین معتبر و سلسله‌مراتب به‌رسمیت‌شناخته‌شده استفاده می‌کنند؟ دولت در این سطح صرفا یکی از میدان‌های مورد مطالعهٔ بوردیو نیست؛ در تنظیم مناسبات میان میدان‌های متعدد اجتماعی نیز سهم دارد. فرم درس‌گفتاری کتاب هم مزیت آن است و هم محدودیتش. استدلال زنده، گاه تردیدآمیز و به‌وضوح در حال ساخته‌شدن است، اما همین ویژگی تکرار، مسیرهای فرعی و نابرابری در بسط برخی مباحث را نیز به همراه دارد. تمرکز بوردیو بر پیدایش قدرت نمادین دولت چنان قوی است که نقش جنگ، رقابت میان دولت‌ها و خشونت فیزیکی در بعضی بخش‌ها کمتر از آنچه از یک نظریهٔ جامع دولت انتظار می‌رود پرورش می‌یابد. همچنین این پرسش باقی می‌ماند که الگوی فراسرمایه تا چه اندازه در جهانی که قدرت میان دولت‌های ملی، بازارها و نهادهای فراملی توزیع شده است، بدون تعدیل قابل تعمیم است. شاید ماندگارترین اثر «دربارهٔ دولت» در تغییر محل پرسش باشد. دولت فقط آنجایی نیست که قانون تصویب می‌شود، مالیات گرفته می‌شود یا پلیس اعمال قدرت می‌کند. رد آن را باید در چیزهایی دید که آن‌قدر عادی شده‌اند که دیگر سیاسی به نظر نمی‌رسند: نام یک شغل، اعتبار یک مدرک، طبقه‌بندی یک جمع