کتاب فتوحات مکیه - باب 5 تا 34

«فتوحات مکیه باب ۵ تا ۳۴» دومین مجلد از ترجمهٔ فارسی اثر عظیم محیی‌الدین ابن‌عربی به ترجمه، مقدمه و تعلیقات محمد خواجوی است که انتشارات مولی منتشر کرده است. این بخش هنوز در قلمرو «معارف» قرار دارد؛ یعنی بخشی از «فتوحات» که ابن‌عربی در آن می‌کوشد تصویری از مراتب هستی، آفرینش، انسان، معرفت و سلسله‌مراتب اولیای الهی به دست دهد. سی باب این مجلد را نباید مجموعه‌ای از رساله‌های مستقل تصور کرد. حرکت آنها از اسرار «بسم‌الله» و آغاز آفرینش به ساختار عالم، انسان و در نهایت مراتب معرفت و رجال معنوی می‌رسد و بخشی از معماری بسیار بزرگ‌تر «فتوحات مکیه» را شکل می‌دهد. باب پنجم با تأمل در اسرار «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز می‌شود. پس از آن، ابن‌عربی سراغ آغاز آفرینش روحانی، پیدایش جسم انسانی، «ارض حقیقت»، ارواح آتشین و مراتب کیهانی می‌رود. آنچه در این صفحات عرضه می‌شود کیهان‌شناسی به معنای علم جدید نیست؛ شبکه‌ای عرفانی و متافیزیکی است که در آن آیات قرآن، روایات، عدد، حرف، مراتب فرشتگان و ساختار انسان در نسبت با یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. عالم برای ابن‌عربی مجموعه‌ای از اشیای مستقل نیست؛ هر مرتبه نشانه و مظهری از مرتبه‌ای دیگر است و انسان نیز در این دستگاه صرفا موجودی درون جهان نیست، بلکه با ساختمان کلی عالم نسبتی ویژه دارد. در باب‌های بعد، حرکت کتاب از کیهان به «معرفت» منتقل می‌شود. ابن‌عربی از پدران علوی و مادران سفلی، دورهٔ محمدی، حاملان عرش، اولیا و اقطاب، «انفاس»، منازل و مراتب علوم سخن می‌گوید. باب‌های هجدهم تا بیست‌ودوم به‌ویژه نشان می‌دهند که علم در دستگاه او معنایی بسیار گسترده‌تر از آموختن گزاره‌ها دارد. معرفت ممکن است حاصل عبادت، تهجد، کشف، مرتبهٔ وجودی شخص یا جایگاهی باشد که سالک در نظام معنوی عالم اشغال می‌کند. افزایش و نقصان علم نیز برای او تنها مسئلهٔ حافظه و آموزش نیست؛ به قابلیت وجودی داننده مربوط می‌شود. از باب بیست‌وسوم به بعد، «رجال» و مراتب ولایت سهم بیشتری پیدا می‌کنند. ابن‌عربی دربارهٔ اقطاب، اوتاد، رجال رمز، گروه‌های گوناگون اولیا و اسرار منازل آنها سخن می‌گوید. باب مربوط به سلمان فارسی نمونه‌ای گویاست: مسئله فقط شخصیت تاریخی سلمان نیست، بلکه معنای عرفانی پیوند او با اهل‌بیت و مرتبه‌ای است که ابن‌عربی از این نسبت استنباط می‌کند. مجلد در باب سی‌وچهارم به شخصی می‌رسد که در «منزل انفاس» تحقق یافته و از طریق آن اسراری را مشاهده کرده است؛ جایی که مفاهیم آغازین کتاب دربارهٔ نفس، معرفت و مراتب اولیا دوباره به یکدیگر نزدیک می‌شوند. ترجمهٔ محمد خواجوی برای خوانندهٔ فارسی امکان دسترسی مستقیم‌تری به این متن دشوار فراهم می‌کند و تعلیقات او در فهم اصطلاحات و اشارات یاری‌رسان است. بااین‌حال، دشواری اصلی «فتوحات» فقط زبان عربی نیست. استدلال ابن‌عربی خطی نیست؛ قرآن، حدیث، تجربهٔ مکاشفه‌ای، فلسفه، کیهان‌شناسی پیشامدرن و تأویل رمزی مدام درهم می‌آمیزند. همین ویژگی، هم نیروی کتاب است و هم محدودیت آن برای خوانندهٔ امروز. ادعاهای مربوط به ساختار عالم، ارواح و مراتب غیبی را باید در چارچوب جهان‌بینی عرفانی ابن‌عربی فهمید، نه به‌عنوان گزاره‌های علمی قابل‌آزمون. این مجلد شاید یکی از بهترین نمونه‌ها برای فهمیدن نحوهٔ کار ذهن ابن‌عربی باشد: ذهنی که میان حرف، نفس، انسان، ستاره، ولی و آیه دیوار محکمی نمی‌بیند. در «فتوحات» شناخت یک چیز غالبا زمانی کامل می‌شود که جای آن در کل هستی روشن شود؛ و همین تصور است که خواندن کتاب را هم دشوار می‌کند و هم، برای خوانندهٔ علاقه‌مند به عرفان نظری، متمایز.