کتاب رساله اصالت جعل‏ وجود

«رساله‌ی اصالت جعل وجود» یکی از رساله‌های کوتاه اما بسیار فشرده‌ی صدرالدین محمد بن ابراهیم قوام شیرازی، معروف به ملاصدرا یا صدرالمتألهین، از حکمای برجسته‌ی فلسفه‌ی اسلامی و بنیان‌گذار مکتب حکمت متعالیه است. این رساله با وجود حجم اندک، به یکی از مسائل بنیادین هستی‌شناسی می‌پردازد و از متون کلیدی برای فهم نظام فلسفی ملاصدرا به‌شمار می‌رود.
پرسشی که این رساله حول آن شکل گرفته، در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسد اما در عمق خود سنگین است: وقتی علتی چیزی را به وجود می‌آورد، حقیقتا چه چیزی از سوی آن علت «جعل» یا ایجاد می‌شود؟ آیا آنچه علت پدید می‌آورد، ماهیت آن چیز است، یا اتصاف ماهیت به وجود، یا خود وجود؟ در تاریخ فلسفه‌ی اسلامی، پیش از ملاصدرا نیز به این پرسش پاسخ‌های متفاوتی داده شده بود؛ برخی حکما ماهیت را امری اصیل و مجعول بالذات می‌دانستند و برخی دیگر معتقد بودند آنچه واقعا ایجاد می‌شود، اتصاف ماهیت به وجود است. ملاصدرا در این رساله در برابر هر دو دیدگاه، موضعی روشن اتخاذ می‌کند: از نظر او آنچه علت به‌راستی جعل و افاضه می‌کند، خود وجود است، نه ماهیت و نه صرف اتصاف آن به وجود.
برای دفاع از این دیدگاه، ملاصدرا نخست دو اصل را پیش‌فرض قرار می‌دهد: نخست آنکه وجود امری حقیقی و عینی در جهان خارج است، نه صرفا مفهومی ذهنی؛ و دوم آنکه هم جاعل و هم اثر جاعل، از سنخ وجودند. بر پایه‌ی همین دو اصل، او در ادامه‌ی رساله حدود پانزده برهان اقامه می‌کند تا نشان دهد که وجود، «مجعول بالذات» است و ماهیت تنها به‌تبع آن و به‌گونه‌ای عرضی تحقق پیدا می‌کند. این استدلال‌ها با دقتی فنی و منطقی پیش می‌روند و به مسائلی چون رابطه‌ی وجود ذهنی و خارجی، تعدد ماهیات، و تفاوت مراتب موجودات می‌پردازند. آنچه در این میان اهمیت دارد این است که بحث «اصالت جعل وجود» را نباید با بحث معروف‌تر «اصالت وجود» یکی گرفت؛ هرچند این دو مسئله پیوندی نزدیک با یکدیگر دارند، اما هر یک ناظر به گزاره‌ای متفاوت‌اند: یکی درباره‌ی اصالت وجود در برابر ماهیت در جهان خارج سخن می‌گوید، و دیگری مشخصا درباره‌ی این است که فعل ایجاد و آفرینش، بر چه چیزی تعلق می‌گیرد.