کتاب دین و نظریه روابط بین الملل

سیطره‌ی تفکر سکولار بر نظریه‌های کلاسیک علوم سیاسی، سال‌ها مانع از آن شد که تحلیل‌گران بتوانند وزن واقعی باورهای فرامادی را در ترازوی سیاست خارجی بسنجند؛ گویی فرض بر این بود که با امضای پیمان وستفالی در سال ۱۶۴۸، خدا برای همیشه از تالارهای دیپلماسی اخراج شده است. کتاب «دین و نظریه روابط بین‌الملل» به ویرایش جک لوئیس اسنایدر که در سال ۲۰۱۱ منتشر شد، دقیقا بر روی همین نقطه‌ی کور انگشت می‌گذارد و نشان می‌دهد که چطور حوادث تکان‌دهنده‌ای مانند یازده سپتامبر، دیوارهای ضخیم این فرضیه‌ی جزمی را فروریخت. اسنایدر به همراه تیمی از نظریه‌پردازان برجسته نظیر دنیل فیلپات و مایکل بارنت، در این اثر آکادمیک به دنبال خلق یک مکتب جدید و منزوی نیستند، بلکه تلاش می‌کنند الهیات را به عنوان یک متغیر ساختاری و نافذ به جان پارادایم‌های سنتی بیندازند. لایه پنهان بحث آن‌ها در این واقعیت نهفته است که دین فراتر از یک نهاد یا ابزار، نوعی نظام معرفت‌شناختی است که پیش‌فرض‌های بازیگران را درباره‌ی مفاهیمی بنیادین چون مشروعیت، حاکمیت و مرزهای ملی بازتعریف می‌کند و نظام بین‌الملل مدرن برای درک پدیده‌های نوظهوری مانند پوپولیسم مذهبی یا شبکه‌های فراملی، ناگزیر از بازخوانی این پتانسیل نادیده گرفته شده است.
ورود دین به محاسبات استراتژیک، هندسه‌ی قدرت را در سه مکتب اصلی روابط بین‌الملل دچار دگرگونی‌های جدی می‌کند و نگاهی تک‌بعدی یا صرفا توصیفی به این پدیده را به چالش می‌کشد. در فصول مختلف این کتاب جبهه‌بندی‌های نظری در مواجهه با امر قدسی بازخوانی می‌شوند؛ واقع‌گرایان یا همان رئالیست‌ها ناچارند اعتراف کنند که انگیزه‌های مذهبی گاهی چنان پتانسیل بسیج‌کنندگی بالایی ایجاد می‌کنند که محاسبات سنتی موازنه قوا را به هم می‌زنند، در حالی که در قاب لیبرالیسم، نهادهای مذهبی فراملی به عنوان بازیگران غیردولتی قدرتمندی ظاهر می‌شوند که توانایی پیشبرد پروژه‌های صلح‌سازی یا ترویج حقوق بشر را دارند.
عمیق‌ترین چالش کتاب در بخش سازه‌انگاری (Constructivism) رقم می‌خورد، جایی که دین نه یک ابزار ثانویه برای توجیه منافع، بلکه منبع اصلی شکل‌دهی به خود «منفعت» و هویت دولت‌ها قلمداد می‌شود. نویسندگان با موشکافی نشان می‌دهند که چگونه هنجارهای دینی قادرند مرز میان دوست و دشمن را در ذهن تصمیم‌گیرندگان سیاسی جابه‌جا کنند و به جنگ‌ها یا ائتلاف‌ها معنایی فراتاریخی ببخشید؛ این همان ویژگی شمشیر دو لبه‌ی دین است که می‌تواند به همان اندازه‌ی بنیادگرایی و افراط‌گرایی خشونت‌بار، بسترساز دیپلماسی صلح‌آمیز و آشتی میان ملت‌ها باشد.
بزرگ‌ترین دستاورد روش‌شناختی این مجموعه‌ عبور از رهیافت‌های تقلیل‌گرایانه‌ای است که برای تحلیل پدیده‌های مذهبی، دانشمندان علوم سیاسی را به یک «جهش ایمانی» یا جانبداری ایدئولوژیک مجبور می‌کردند. کتاب «دین و نظریه روابط بین‌الملل» با اتکا به نثری دقیق، جدی و کاملا ساختاریافته، به محققان نشان می‌دهد که چگونه می‌توان پدیده‌های الهیاتی را با همان دقت و صراحت علمی رایج در بررسی متغیرهای اقتصادی یا نظامی، واکاوی کرد بدون آنکه علم دچار حواشی غیرعلمی شود. کتاب با به چالش کشیدن جدی فرضیه‌ی سکولاریزاسیون غربی، ثابت می‌کند که مرز میان دین و سیاست عمومی در اکثر نقاط جهان، از شرق آسیا گرفته تا قلب خاورمیانه و حتی ساختارهای درونی ایالات متحده، همچنان سیال و نفوذپذیر است.