کتاب گنج علی خان

«گنج‌علی‌خان» نوشته‌ی محمدابراهیم باستانی پاریزی به زندگی و خدمات یکی از برجسته‌ترین حکام دوره‌ی صفوی در کرمان می‌پردازد.
گنج‌علی‌خان حاکم مشهور کرمان در دوره‌ی شاه عباس صفوی بوده است. او حدودا سی سال در کرمان حکومت کرد. گنج‌علی‌خان از یاران و نزدیکان شاه عباس بود و در به سلطنت رسیدن شاه عباس نقش داشت. گنج‌علی‌خان تنها یک حاکم نظامی یا سیاسی نبود؛ او مدیری آبادگر بود و نگاهی توسعه‌محور داشت. مجموعه‌ی تاریخی گنج‌علی‌خان در شهر کرمان؛ شامل میدان، بازار، حمام، مدرسه و کاروانسرا، نمونه‌ای شاخص از معماری و شهرسازی دوره صفوی است که هنوز نیز از مهم‌ترین آثار تاریخی جنوب شرق ایران به شمار می‌رود. این مجموعه نه فقط یک یادگار معماری، بلکه نمادی از نظم اداری، قدرت اقتصادی و فرهنگ شهری عصر صفوی است.
حوزه حکومتی گنج‌‌علی‌خان از مرز فارس تا سرحد قندهار کشیده می‌شد و تمام کرمان و بلوچستان و قائنات و سیستان را در بر می‌گرفت. گنج‌علی‌خان از امرایی است که در زمان او اقدامات بسیار اساسی و مهمی در کرمان شده‌است. تمام راه‌ها که به دریا ختم می‌شد امن و امان شد و تجارت رونق گرفت. گنج‌علی‌خان با سپاه کرمان در بیشتر لشکرکشی‌های شاه عباس شرکت داشت، چنان‌که در ۱۰۰۶ ه.ق. از طریق طبس به جنگ ازبکان رفت و در سال ۱۰۱۱ ه.ق. برای دفع عبدالباقی‌خان ازبک خود را به خراسان رسانید. در این جنگ امرای بزرگی مثل الله‌وردی‌خان نیز حضور داشتند.
کتاب «گنج‌علی‌خان» به بررسی زندگی، فعالیت‌ها و خدمات او می‌پردازد. این کتاب به موضوعاتی چون وضعیت کرمان را قبل و بعد از حاکمیت گنج‌علی‌خان، آثار تاریخی کرمان، اقدامات عمرانی، اجتماعی، رابطه‌ی شاه عباس با گنج‌علی‌خان، دلیل توجه گنج‌علی‌خان به قندهار و طومار وقف‌نامه‌‌ی گنج‌‌علی‌خان می‌پردازد. باستانی پاریزی در این کتاب، صرفا به روایت زندگی گنج‌علی‌خان اکتفا نمی‌کند، بلکه با بهره‌گیری از اسناد تاریخی، وقف‌نامه‌ها و منابع آرشیوی، تصویری مستند و تحلیلی از ساختار حکمرانی و مناسبات اجتماعی آن دوره ارائه می‌دهد. درج بخشی از وقف‌نامه گنج‌علی‌خان در کتاب، ارزش پژوهشی اثر را دوچندان کرده و آن را به منبعی معتبر برای علاقه‌مندان تاریخ صفویه و مطالعات منطقه‌ای تبدیل کرده است.
نویسنده با قلم جذاب و شیرین خودش داستان‌هایی از رفتار گنج‌علی‌خان با مردم، فقرا، نیازمندان، بزرگان و شاه عباس روایت کرده است. در پایان نیز تصاویری از آثاری که به دستور گنج‌علی‌خان بنا شده، آمده است.
«گنج‌علی‌خان» با سبک همیشگی باستانی پاریزی، ترکیبی از روایت تاریخی دقیق و بیانی شیوا و جذاب است. او با نگاهی بومی و عمیق (که ریشه در زادگاهش در استان کرمان دارد) تاریخ محلی را به شکلی زنده و قابل لمس روایت می‌کند. خواننده در خلال صفحات کتاب، نه‌تنها با زندگی یک حاکم صفوی، بلکه با فضای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کرمان در قرن یازدهم هجری نیز آشنا می‌شود.