کتاب از سیر تا پیاز

محمدابراهیم باستانی پاریزی، استاد تاریخ دانشگاه تهران، در کتاب «از سیر تا پیاز» با بهره‌گیری از حافظه‌ی سرشار و مشاهدات میدانی‌اش، تعریفی تازه از تاریخ‌نگاری در ایران ارایه می‌دهد. در این اثر که مجموعه‌ای از مقالات، سفرنامه‌ها و یادداشت‌های پراکنده اما هم‌سو است، نویسنده ضرب‌المثل «از سیر تا پیاز» را دست‌مایه‌ای قرار می‌دهد تا از جزئی‌ترین مسائل روزمره‌ی زندگی مردم، مانند تغذیه و فرهنگ عامه، به تحلیل‌های کلان‌تر تاریخی و اجتماعی ایران پل بزند. در واقع پاریزی اینجا در مقام یک مورخ مردم‌شناس، کویر ایران را نه یک منطقه‌ی جغرافیایی بایر، بلکه بستری برای تمدن‌سازی و بقا می‌بیند و با زبانی که آمیزه‌ای از طنز ملیح کرمانی، ارجاعات ادیبانه و نثر روایی ساده است، خواننده را به سفری در تاریخ زیست ایرانیان می‌برد که در هیچ کتاب تاریخ رسمی دیگری یافت نمی‌شود.
ساختار این کتاب فاقد یک خط روایی منقطع‌ناپذیر است؛ چرا که باستانی پاریزی معتقد است تاریخ، جریانی متصل و در عین حال پر از حاشیه است. بخش محوری کتاب که بازتاب‌دهنده‌ی نگاه عمیق نویسنده به جغرافیا و فرهنگ انسانی است، حول سفرنامه‌ی او به بیرجند و مناطق کویری می‌چرخد؛ جایی که او با نگاهی موشکافانه به نقش گیاهان و مواد خوراکی در زندگی سخت کویرنشینان، درس‌های مهمی از قناعت، خلاقیت در بقا و پیوند ناگسستنی اقلیم با باورهای مردمی می‌دهد. نگاه او به تاریخ، نگاهی «از پایین به بالا» است؛ یعنی او به جای تمرکز بر تخت‌گاه شاهان و معادلات سیاسی قدرت، بر زندگی رعایا، نحوه‌ی معاش مردم، حکایت‌های کوچه و بازار و ضرب‌المثل‌هایی تمرکز می‌کند که در دل خود تاریخ واقعی یک ملت را پنهان دارند. استفاده از خاطرات شخصی نویسنده و پیوند دادن آن‌ها با اسناد تاریخی کهن باعث شده تا «از سیر تا پیاز» برای خواننده‌ای که از روایت‌های خسته‌کننده‌ی دانشگاهی گریزان است، تجربه‌ای به غایت دلنشین و در عین حال آموزنده باشد.
آنچه این اثر را در میان دیگر کتاب‌های باستانی پاریزی ممتاز می‌کند، توانایی او در دمیدن روح زندگی به دل کلمات مرده‌ی تاریخ است. نویسنده در این کتاب به خوبی نشان می‌دهد که چطور می‌توان با یک دستمایه‌ی ساده و پیش‌پاافتاده مثل سیر یا پیاز، به بحث‌های عمیق جامعه‌شناختی وارد شد؛ بدون آنکه نیاز باشد در حصار اصطلاحات دشوار تخصصی باقی بماند. پاریزی نقش یک قصه‌گو را ایفا می‌کند که در میان نقل هر ماجرا، نکته‌ای تاریخی یا ادبی را چنان لابلای کلمات جای می‌دهد که خواننده بدون احساس سنگینی آموزش، آن را دریافت می‌کند. این سبک «تاریخ‌نگاری خودمانی» که بعدها به امضای شخصی باستانی پاریزی بدل شد، در «از سیر تا پیاز» به کمال خود رسیده است.