کتاب اندیشه ابن خلدون

کتاب «اندیشه ابن خلدون؛ عصبیت و دولت: نمودهای یک نظریه خلدونی در باب تاریخ اسلام» نوشته محمدعابد الجابری، پاسخی به این تصور رایج است که پژوهش درباره آرای خالق مقدمه، به حوزه‌ای اشباع‌شده به تکرار مکررات بدل گشته است. الجابری، متفکر برجسته مراکشی و از چهره‌های شاخص روشنفکری جهان عرب در دوران معاصر، در این اثر نشان می‌دهد که با وجود انبوه رساله‌ها و تأویل‌های تاریخی، مقصود نهایی ابن خلدون همچنان در هاله‌ای از کج‌فهمی‌ها پنهان مانده و نیازمند خوانشی پالایش‌یافته است تا از تناقضات شارحان پیشین رها شود. او با این پیش‌فرض که فهم دقیق صیرورت و دگرگونی تاریخ عربی اسلامی تنها از دریچه مفاهیم خلدونی امکان‌پذیر است، دست به تشریح ساختار هرمی‌شکل نظریه نوبنیاد «علم عمران» می‌زند. نویسنده در نیمه نخست کتاب، پس از ترسیم فضای انحطاط و اضمحلال تمدن اسلامی در قرن هشتم هجری، رابطه پرفرازونشیب علم و سیاست و همچنین تقابل عقلانیت و عقلانیت‌گریزی را می‌شکافد و نشان می‌دهد که ابن خلدون از دل این ویرانی، دانشی بدیع و متمایز از علوم رایج زمانه خلق کرد.
در ادامه، کانون تمرکز مولف بر مسائلی چون جغرافیای عمران، نحله‌های معیشتی، مبارزه عصبیتی و دگرسانی دولت قرار می‌گیرد. الجابری با تکیه بر نظریه عصبیت، چرخه ظهور و افول قدرت‌ها را از خشونت و انسجام بادیه‌نشینی تا رخوت و تباهی ناشی از شهرنشینی تحلیل می‌کند و روشن می‌سازد که عواملی چون عقیده، قبیله و غنیمت یا همان اقتصاد، شاکله اصلی عقل سیاسی جوامع عربی را می‌سازند. یکی از دستاوردهای مهم و روشنگرانه این پژوهش، نقد صریح دیدگاه اندیشمندانی چون گاستون بوتول است که ابن خلدون را به تقدیرگرایی کورکورانه و بدبینی مفرط متهم می‌کنند. مولف با تمایز قائل شدن میان تسلیم مسلمانان در برابر گذشته غیرقابل‌تغییر و تلاش آگاهانه آن‌ها برای ساختن آینده با توکل به اراده الهی، اثبات می‌کند که حوادث در اندیشه خلدونی نه بر پایه جبر مطلق، بلکه بر اساس سنت‌ها و طبایع عمران انسانی رخ می‌دهند. این کتاب که در واقع سنگ‌بنای پروژه فکری عظیم الجابری در نقد عقل عربی محسوب می‌شود، تمامیت و یکپارچگی پنهان در پراکندگی‌های ظاهری اندیشه ابن خلدون را عیان می‌سازد. برگردان فارسی این اثر به قلم احمد فرادی اهوازی توسط انتشارات علمی و فرهنگی روانه بازار نشر شده است. مترجم در این مسیر برای نقل‌قول‌های مستقیم از ترجمه نام‌آشنای محمد پروین گنابادی بهره برده، اما همزمان با نگاهی انتقادی یادآور می‌شود که درک زوایای پنهان و متون خلدونی نیازمند بازنگری‌های مستمر واژگانی است. در نهایت، این اثر ابزاری تحلیلی و جامع برای دانشجویان، پژوهشگران فلسفه تاریخ و علاقه‌مندان به اندیشه سیاسی اسلامی است تا با گذر از لایه‌های سطحی، به هسته مرکزی تفکر جامعه‌شناختی در تمدن اسلامی دست یابند.