کتاب جنبش های اجتماعی در ایران

کتاب «جنبش های اجتماعی در ایران، برخی بررسی ها پیرامون جهان بینی ها و جنبش های اجتماعی در ایران» اثر احسان طبری، تلاشی جامع برای بازخوانی تاریخ فکری، فلسفی و اجتماعی ایران از منظر مکتب ماتریالیسم دیالکتیک است. برای درک بهتر این اثر، باید به مبانی نظری نویسنده و بستر تاریخی جریان‌های چپ در ایران توجه کرد. ماتریالیسم یا ماده‌گرایی، مکتبی است که ماده را حقیقت نهایی عالم دانسته و تحولات تاریخ و اندیشه را با فرآیندهای مادی و شیوه‌های تولید اقتصادی تبیین می‌کند. در این راستا، ماتریالیسم دیالکتیک برگرفته از آرای هگل، مارکس و انگلس تکامل را حاصل «جدال اضداد» می‌داند؛ فرآیندی که در آن تغییرات کمی به کیفی تبدیل می‌شوند. این جهان‌بینی که در تقابل با ایده‌آلیسم قرار دارد، شالوده فکری جریان‌های چپ در ایران را شکل داد. جریاناتی نظیر گروه ۵۳ نفر به رهبری تقی ارانی در دهه ۱۳۱۰، «حزب توده ایران» در دهه ۱۳۲۰ و بعدها حزب انشعابی نیروی سوم به رهبری خلیل ملکی، کوشیدند این اندیشه‌ها را در ایران پیاده کنند. با این حال، تفکرات چپ در ایران با شکست‌های جدی مواجه شد؛ دلایلی نظیر پیچیدگی متون مارکسیستی برای توده‌ها، ناآشنایی جامعه روستایی با این مفاهیم، وارداتی بودن اندیشه‌ها و وابستگی به شوروی، در کنار اختلافات داخلی و کژی‌های اخلاقی رهبران، مانع از موفقیت عملی این جریان‌ها گردید. احسان طبری در کتاب خود، با وام‌گیری از همین چارچوب نظری، تاریخ ایران را به مثابه عرصه نبرد طبقاتی و تضاد اندیشه‌ها تحلیل می‌کند. ساختار کتاب وی گستره‌ای از عهد ایران باستان تا دوران معاصر یعنی تا سال 1348 را در بر می‌گیرد که عبارتند از:
۱. ایران باستان: نویسنده به بررسی کیش مهر و اندیشه‌های زردشت پرداخته و به‌طور ویژه بر آیین «مزدک» تمرکز می‌کند. او اندیشه مزدکی را تجلی زودهنگام دیالکتیک تضاد نبرد نور و ظلمت و جنبشی برای عدالت و برابری ارزیابی می‌کند. همچنین شکل‌گیری جهان‌بینی رسمی در دوره ساسانی و اصطلاحات فلسفی زبان پهلوی بررسی می‌شود.
2. قرون میانه و دوران اسلامی: طبری خصلت جنبش‌های اسلامی و نقش ایدئولوژیک تشیع در تاریخ ایران را واکاوی می‌کند. او جنبش‌های رادیکالی نظیر قیام بابک خرمدین و نهضت اسماعیلیه را به عنوان واکنش‌های اجتماعی تحلیل کرده و به بررسی تقابل‌های فکری می‌پردازد؛ از جمله نقد ناصرخسرو بر دهریان و اصحاب هیولی ماتریالیست‌های اولیه و همچنین منابع فلسفه اشراق سهروردی.
۳. قله‌های ادبیات و اندیشه: بخش مهمی از کتاب به بازخوانی آثار بزرگان ادب فارسی اختصاص دارد. طبری شیوه تمثیل در آثار مولوی را بررسی کرده و سپس به سراغ آزاداندیشی در اشعار خیام و حافظ می‌رود. او مسایلی چون شکاکیت، جبرگرایی، لذت‌گرایی فلسفه عشق و نقد جزم‌اندیشی در شعر حافظ را رگه‌هایی از تفکر مادی و عصیان اجتماعی تفسیر می‌کند.
۴. آستانه دوران مدرن: در بخش‌های پایانی، پویه اندیشه از فلسفه اسکولاستیک صفویه تا جنبش بابی که نویسنده آن را آخرین جنبش بزرگ قرون‌وسطایی و در آستانه عصر نوین می‌داند بررسی می‌شود. سرانجام، اندیشه‌های عبدالرحیم طالبوف به عنوان نماینده روشنگری و انقلاب بورژوازی در ایران مورد تحلیل قرار می‌گیرد.
در مجموع، این کتاب اثری است که می‌کوشد میراث فرهنگی و تاریخی ایران را با مفاهیم فلسفه مارکسیستی پیوند دهد و روایتی متفاوت از تقابل تاریخی میان جزم‌اندیشی و آزاداندیشی ارائه نماید.