کتاب تشیع و مشروطیت در ایران

کتاب «تشیع و مشروطیت در ایران» اثر عبدالهادی حائری، اثری پژوهشی و نقادانه است که به بررسی نقش محوری علما در نهضت مشروطیت ایران می‌پردازد. مولف اشاره می‌کند که علی‌رغم وجود انبوهی از نوشته‌ها درباره مشروطیت، یک بررسی نقادانه و عمیق از اندیشه‌ها و فعالیت‌های مشروطه‌خواهانه علما، که به اذعان وی مهم‌ترین نیروی پشتیبانی این انقلاب بودند و بدون تأییدشان انقلاب در نطفه خفه می‌شد، صورت نگرفته است.
پژوهش حائری عمدتا بر اندیشه‌ها و فعالیت‌های سیاسی رهبران مذهبی، به‌ویژه مرحوم میرزا محمدحسین نائینی، متمرکز است. نویسنده تفسیر نائینی از مشروطیت را منظم‌ترین و مستحکم‌ترین نوشته در میان علمای هم‌عصرش می‌داند و آن را نماینده اندیشه‌های مشروطه‌خواهی علمای طراز اول مذهبی می‌شمارد که انقلاب را رهبری کردند. پرسش‌های کتاب عبارتند از: علما درباره مشروطه‌گری چه گفتند؟ چگونه مشروطیت را در کشوری اسلامی مشروع و قانونی اعلام کردند؟ چگونه درگیری خود را در انقلاب توجیه کردند؟ مشروطیت را چگونه فهمیدند؟ موضع مذهب شیعه در یک رژیم «مشروطه دموکراتیک» چیست؟ و بنیاد مخالفت ایدئولوژیک برخی علما با اصول مشروطه‌گری چیست؟ کتاب با دیباچه‌ای درباره موضوع و منابع آغاز می‌شود و شامل شش فصل است. فصل اول، «ریشه‌های فکری مشروطیت در ایران» را با سیری از اندیشه‌های دموکراسی‌خواهی تا پیش از مشروطه روشن می‌کند. فصل دوم به موضع رهبران مذهبی شیعه در برابر سیاست، دیدگاه شیعه درباره حکومت، نهاد مرجعیت تقلید و عوامل تهدیدکننده آن می‌پردازد. در فصل سوم، ضمن توصیف زندگی نائینی، نقش علما در انقلاب مشروطه و دیگر جنبش‌های منطقه‌ای مانند حمله نظامی روس و انگلیس به ایران، انقلاب 1920عراق، و جنبش جمهوری‌خواهی 1924ایران مورد توجه قرار می‌گیرد. فصل چهارم به بازکاوی ریشه‌های فکری نوشته‌های سیاسی نائینی اختصاص دارد. در فصل پنجم، دیدگاه کلی نائینی درباره مفاهیم استبداد و مشروطیت به بحث نقادانه گذاشته می‌شود. فصل ششم به مهم‌ترین مسائل کتاب «تنبیه الامه» نائینی، شامل قانون اساسی، انتخابات پارلمانی، لزوم نظام پارلمانی، قدرت قانون‌گذاری آن، و مفاهیم آزادی و برابری می‌پردازد. در خلال فصل‌های پنجم و ششم، اندیشه‌ها و استدلال‌های علمای ضد مشروطه نیز بررسی می‌شوند.
در پایان، کتاب با نتیجه‌گیری مولف و سه پیوست مهم همراه است: تلگراف علمای نجف به سلطان عثمانی، بیانیه مشترک انگلیس و روس به علمای نجف و کربلا، و یادداشت سرکنسول رامزی. صفحات پایانی نیز شامل مقاله‌ای در نقد و بررسی کتاب، است. این کتاب، گامی سترگ در شناخت عمیق‌تر و نقادانه از ابعاد فکری و عملی مشارکت علما در یکی از مهم‌ترین تحولات تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود.