کتاب سبک شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی(3جلدی)

کتاب «سبک‌شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی»، اثری 3جلدی به قلم استاد ملک‌الشعرا محمدتقی بهار ، بی‌شک یکی از ارزنده‌ترین، جامع‌ترین و جریان‌سازترین کتاب در تاریخ ادبیات ایران به شمار می‌رود. این کتاب که برای نخستین بار در دهه 1320خورشیدی به عنوان کتاب درسی در دانشگاه تهران تدوین شد، پایه‌گذار دانشی نو در ادبیات فارسی بود و واژه «سبک‌شناسی» را به عنوان معادلی دقیق برای این علم در مجامع آکادمیک ایران تثبیت کرد. بهار در این اثر، تحولات زبان و نثر فارسی را از دوران باستان تا اوایل قرن 14هجری با رویکردی تاریخی، زبان‌شناختی و ادبی مورد واکاوی قرار داده و ساختاری منسجم برای درک این مسیر طولانی ارائه کرده است. در مجلد نخست با ریشه‌یابی زبان‌های آریایی و بررسی سیر تطور زبان‌های باستانی ایران، همچون اوستایی و پهلوی، آغاز می‌شود. نویسنده در این بخش نشان می‌دهد که چگونه زبان از پهلوی ساسانی به فارسی دری انتقال یافته و از زبان و خط عربی تأثیر پذیرفته است. در ادامه، آغازین روزهای شکل‌گیری نثر فارسی در قرون 3و 4هجری که به نثر مرسل یا سبک خراسانی شهرت دارد، بررسی می‌گردد؛ دوره‌ای که با ویژگی‌هایی نظیر کوتاهی جملات، سادگی، پرهیز از لغات مهجور عربی و وفاداری به ساختارهای دستوری زبان کهن شناخته می‌شود و آثاری چون ترجمه تفسیر طبری و تاریخ بلعمی نمایندگان آن هستند.
با گذر از این دوران سادگی، در جلد دوم کتاب به تشریح تحولات نثر فارسی در قرون 5و 6هجری، مقارن با ادوار غزنویان، خوارزمشاهیان و سلجوقیان پرداخته می‌شود. این دوران، عصر گذار به تکلف و پیچیدگی نثر مصنوع و فنی است که در آن ورود روزافزون لغات عربی، استفاده مفرط از آرایه‌های ادبی نظیر سجع و استعاره، و تمایل دبیران دربار به هنرنمایی کلامی، ساختار نثر را دگرگون می‌سازد. بهار در این بخش تفاوت‌های لغوی و نحوی آثار برجسته‌ای چون «تاریخ بیهقی» در مقام شاهکاری در حد فاصل نثر مرسل و فنی، و «کلیله و دمنه» را مطرح می‌کند.
سیر تاریخی این پژوهش در جلد سوم با گستردگی بیشتری از قرن 7تا اوایل قرن 14هجری پیگیری می‌شود. در این بخش، ابتدا «سبک عراقی» در نثر که در آثاری چون گلستان سعدی به اوج پختگی و ایجاز می‌رسد، مورد بررسی قرار می‌گیرد و سپس نشان داده می‌شود که چگونه در ادوار بعدی نظیر دوران تیموری و صفوی، نثر فارسی به دام افراط در تصنع و انحطاط می‌افتد. پایان‌بخش این بررسی تاریخی، شرح تحول شگرف نثر در دوره قاجار و مکتب بازگشت است؛ دورانی که به دلیل نیازهای اجتماعی جدید، تأسیس مدارس و رشد روزنامه‌نگاری، بزرگانی چون قائم‌مقام فراهانی نثر را از غل و زنجیر تکلفات رهانیده و مجددا به سمت صراحت و بی‌پیرایگی هدایت کردند. در نهایت، «سبک‌شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی» بهار دایره‌یالمعارفی تحلیلی است که نشان می‌دهد زبان فارسی چگونه طی بیش از 10قرن، از دل دگرگونی‌های تاریخی عبور کرده و به زیست پویای خود ادامه داده است؛ اثری که مطالعه آن برای هر پژوهشگر در حوزه ادبیات، یک ضرورت مطلق محسوب می‌شود.