کتاب خیابان، فضا و قدرت

هنگامی که در پیاده‌روهای شلوغ قدم می‌زنیم یا پشت چراغ‌قرمز خیابان‌ها منتظر می‌مانیم، اغلب شهر را مجموعه‌ای خنثی از آسفالت، بتن و مسیرهای هندسی می‌بینیم که صرفا برای تسهیل رفت‌آمد طراحی شده‌اند، اما کتاب «خیابان، فضا و قدرت» نوشته‌ی مرضیه بهرامی برومند که در حوزه‌ی جامعه‌شناسی شهری، مطالعات فرهنگی و علوم سیاسی تالیف و گردآوری شده است، این تصویر بدیهی را به چالش می‌کشد. این اثر با اتکا به نظریات توسعه‌یافته‌ی علوم اجتماعی، بستر سنگی و آسفالتی شهر را به عنوان یک فضای عمومی پویا، زنده و به شدت نمادین تعریف می‌کند. موضوع اصلی این پژوهش، رمزگشایی از پیوند ناگسستنی میان فضاهای شهری و ساختارهای پنهان و آشکار قدرت است؛ جایی که چهارراه‌ها و میدان‌ها به میدان‌های نامرئی مواجهه، اصطکاک و تعامل میان سیاست‌های حاکمیتی و جریان‌های مدنی بدل می‌شوند.
نویسنده در تبیین ایده‌ی مرکزی خود، شهر را به مثابه تئاتری بزرگ بررسی می‌کند که در آن هر پیاده‌رو می‌تواند صحنه‌ای برای بازتعریف مناسبات اجتماعی باشد و شیوه‌ی زیست کارگزاران شهری و اقشار مختلف متمرکز می‌شود تا نشان دهد چگونه سیاست‌های رسمی از طریق قوانین، مقررات، ایجاد نظم و طرد ساختاری تلاش می‌کنند بر جزئیات حضور شهروندان نظارت داشته باشند. این اثر روشن می‌سازد که فضای عمومی هرگز یکدست نیست؛ بلکه همواره مکانیسمی برای دیده‌شدن برخی گروه‌ها و هم‌زمان، راندن بخش دیگری از جامعه به حاشیه بوده است. در همین بین مفهوم مقاومت روزمره شکل می‌گیرد؛ یعنی همان پدیده‌ای که در آن افراد طردشده، دست‌فروشان، جوانان و تهیدستان شهری، از طریق حضور فیزیکی خود و بازپس‌گیری خلاقانه‌ی فضا، نظم تحمیلی را به چالش می‌کشند و صدای خاموش خود را به گوش ساختارها می‌رسانند.
دغدغه‌های محوری این پژوهش بین‌رشته‌ای به مفاهیمی نظیر جنسیت، بدن و عاملیت اجتماعی گره خورده است. بخشی از فصول این اثر به تجربه‌ی زیسته‌ی زنان در فضاهای عمومی اختصاص دارد و تحلیل می‌کند که چگونه تعاریف سنتی و تفکیک‌های فضایی، حضور نیمی از جمعیت جامعه را در خیابان‌ها محدود یا مشروط کرده است و در مقابل، این حضور روزمره چگونه مرزهای تحمیلی را بازتعریف می‌کند.
چارچوب نظری کتاب پیوند عمیقی با مفاهیمی نظیر پیشروی آرام دارد و نشان می‌دهد که چطور نارضایتی‌های پراکنده و انزواهای فردی در بستر فضا به یک عمل جمعی عیان تبدیل می‌شوند. رویکرد کتاب، بررسی همه‌جانبه‌ی این مسئله است که فضاها صرفا توسط انسان‌ها مصرف نمی‌شوند، بلکه خودشان فعالانه در بازتولید یا تغییر هویت‌های سیاسی و اجتماعی جامعه نقش ایفا می‌کنند.
خواننده‌ای که به مطالعه‌ی این کتاب می‌نشیند، با فضایی کاملا جدی، تحلیلی، استدلالی و آکادمیک روبه‌رو خواهد شد که تلاش می‌کند با استفاده از ابزارهای نظری متفکرانی چون هانری لوفور، میشل فوکو و آصف بیات، پویایی‌های جامعه‌ی امروز را در ظرف فضاهای شهری بسنجد. کتاب «خیابان، فضا و قدرت» عینک جدیدی به دست می‌دهد تا هرگونه حرکت، تجمع، ویترین، دست‌فروشی یا حتی قدم زدن ساده در سطح شهر، به عنوان جزئی از یک بازی کلان‌تر میان سلطه و مقاومت معنا شود.