کتاب درآمد راتلج بر مطالعات تئاتر و اجرا

کتاب «درآمد راتلج بر مطالعات تئاتر و اجرا» نوشته‌ی اریکا فیشر-لیشته که نخستین‌بار در سال ۲۰۱۴ توسط انتشارات راتلج منتشر شد، یکی از جامع‌ترین و تأثیرگذارترین متون مقدماتی در حوزه‌ی مطالعات تئاتر و اجرا به شمار می‌آید. این کتاب نه صرفا به‌عنوان یک راهنمای آموزشی، بلکه به‌مثابه چارچوبی نظری برای فهم تئاتر و اجرا به‌عنوان پدیده‌ای زنده، تاریخی و فرهنگی طراحی شده است. فیشر-لیشته، که از چهره‌های محوری مطالعات اجرا در اروپا محسوب می‌شود، در این اثر می‌کوشد مرزهای سنتی درام‌محور را پشت سر بگذارد و خواننده را به سوی درکی گسترده‌تر و پویاتر از اجرا هدایت کند. نقطه‌ی عزیمت کتاب، بازتعریف تئاتر و اجرا نه به‌عنوان «متن» یا «اثر هنری ثابت»، بلکه به‌عنوان رویدادی زنده و میان‌ذهنی است؛ رویدادی که در آن معنا در لحظه‌ی مواجهه‌ی بدن‌های بازیگران، تماشاگران و فضا پدیدار می‌شود. فیشر-لیشته بر این نکته تأکید می‌کند که اجرا همواره فرایندی است و نه محصولی نهایی، و از همین رو نمی‌توان آن را صرفا با ابزارهای نقد ادبی یا تحلیل متن دراماتیک توضیح داد. این رویکرد، مطالعات تئاتر و اجرا را به حوزه‌ای میان‌رشته‌ای پیوند می‌زند که از تاریخ، انسان‌شناسی، مطالعات فرهنگی، فلسفه و زیبایی‌شناسی تغذیه می‌کند. در ساختار مفهومی کتاب، خواننده به‌تدریج از آشنایی با واژگان و مفاهیم بنیادین به سوی ابزارهای تحلیلی و سپس به چشم‌اندازهای جهانی هدایت می‌شود. فیشر-لیشته با دقت نشان می‌دهد که چگونه مفاهیمی مانند حضور، بدن، فضا، تماشاگر و رخداد، جایگزین نگاه‌های کلاسیک مبتنی بر شخصیت، پیرنگ و دیالوگ شده‌اند. در این چارچوب، تئاتر دیگر فقط بازنمایی جهان نیست، بلکه کنشی است که جهان اجتماعی و فرهنگی را به‌طور موقت دگرگون می‌کند. یکی از دستاوردهای مهم کتاب، تأکید بر کثرت‌گرایی روش‌شناختی است. نویسنده نه‌تنها تاریخ‌نگاری تئاتر و تحلیل اجرا را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد، بلکه نشان می‌دهد که هر روش تحلیلی محدودیت‌های خاص خود را دارد و فهم اجرا مستلزم ترکیب دیدگاه‌هاست. این رویکرد، دانشجویان را از جست‌وجوی «روش واحد صحیح» بازمی‌دارد و آنان را به تفکر انتقادی و انعطاف‌پذیر تشویق می‌کند. در بخش‌های پایانی، کتاب به‌طور آگاهانه از چارچوب‌های اروپامحور فاصله می‌گیرد و به مفهوم درهم‌آمیختگی فرهنگ‌های اجرا می‌پردازد. اجرا در اینجا نه صرفا تئاتر صحنه‌ای غربی، بلکه مجموعه‌ای از آیین‌ها، کنش‌های فرهنگی، پرفورمنس‌های معاصر و اشکال هیبرید است که در جهان جهانی‌شده‌ی امروز دائما در حال تبادل، اقتباس و دگرگونی‌اند. این نگاه، تئاتر و اجرا را مستقیما به تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی پیوند می‌زند. در مجموع، «درآمد راتلج بر مطالعات تئاتر و اجرا» متنی است که هم برای دانشجویان تازه‌وارد نقشه‌ی راهی روشن فراهم می‌کند و هم برای پژوهشگران پیشرفته چارچوبی نظری منسجم ارائه می‌دهد. قدرت کتاب در ترکیب شفافیت آموزشی با عمق نظری نهفته است؛ ترکیبی که تئاتر و اجرا را نه صرفا موضوعی برای تحلیل، بلکه به‌عنوان شیوه‌ای بنیادین از بیان و تجربه‌ی انسانی آشکار می‌کند.