کتاب سرزمین گم شدگان

وقتی از حافظه و جنگ در خاورمیانه حرف می‌زنیم، کمتر اثری مانند کتاب «سرزمین گم‌شدگان» با عنوان اصلی عربی: مملکه‌ی الغرباء نوشته الیاس خوری، دست روی جراحت‌های عمیق هویت می‌گذارد. الیاس خوری نویسنده و منتقد برجسته‌ی لبنانی، در این رمان که نخستین بار در سال ۱۹۹۳ منتشر شد، به سراغ مفهوم پیچیده‌ی «غربت» در بطن جنگ داخلی لبنان و تراژدی آوارگی فلسطینیان رفته است. متن کتاب بیشتر شبیه به آیینه‌ای شکسته است که هر تکه‌اش داستانی از یک گوشه‌ی خاورمیانه را بازتاب می‌دهد؛ از بیروت غرق در خون و اردوگاه‌های پناهندگان صبرا و شتیلا گرفته تا اورشلیم و دهکده‌های کوهستانی دورافتاده. راوی که شباهت‌های انکارناپذیری با خود خوری دارد، مدام میان زمان‌ها و مکان‌ها پل می‌زند و با تکیه بر تکنیک پس‌نگری و پیش‌نگری، زمان را می‌شکند تا هیاهو و ناپایداری زندگی در سایه‌ی شیپور جنگ را بازآفرینی کند. در همین فضای غبارآلود است که نام کتاب معنا پیدا می‌کند؛ جهانی که در آن عیسی مسیح به عنوان «تنها غریب واقعی» معرفی می‌شود که تلاش کرد پادشاهی بیگانگان را بسازد، قلمرویی برای تمام کسانی که خانه‌ی خود را از دست داده‌اند یا در خانه‌ی خودشان هم احساس بیگانگی می‌کنند.
کتاب «سرزمین گم‌شدگان» از تکه‌روایت‌های متداخلی شکل گرفته است که مرز میان حقیقت تاریخی و اسطوره‌سازی‌های فردی را محو می‌کنند و رمان معاصر عربی را از چارچوب‌های واقع‌گرایی سنتی به سمت ادبیات پست‌مدرن و چندصدایی سوق می‌دهند. یکی از این محورها ماجرای قتل مرموز جرجی خیری، راهب لبنانی در اورشلیم است که راوی در طول تحقیقات دانشگاهی‌اش به آن برخورد می‌کند و آن را با دوست اسرائیلی‌اش، امیل در میان می‌گذارد؛ روایتی که به بهانه‌ی آن مفهوم «بازگشت» و مناقشات فکری پیرامون ضدسامی‌گری و هویت عربی-یهودی به چالش کشیده می‌شود. از سوی دیگر با داستان تکان‌دهنده‌ی فیصل روبه‌رو می‌شویم؛ پسربچه‌ی یازده‌ساله‌ی فلسطینی که پس از تماشای قتل‌عام خانواد‌ه‌اش در چرخه‌ی بی‌پایان خشونت خاورمیانه گرفتار می‌شود. در کنار این‌ها داستان دختری که در کودکی ربوده شده، به بردگی فروخته می‌شود و در پیری در غربت بیروت ناگهان زبان مادری‌اش را به یاد می‌آورد، نمونه‌ای درخشان از استعاره‌ی از دست رفتن زبان و هویت مادری است. روایت‌های فرعی دیگر، مانند دوستی اتفاقی میان مهاجران در نیویورک، نشان می‌دهند که چگونه جغرافیای آوارگی، انسان‌هایی با پیشینه‌های متخاصم را در نقاط دوردست جهان به هم متصل می‌کند.
خوری در این اثر کوتاه اما عمیق، به روان‌شناسی فراموشی و کارکرد ادبیات پناه برده است. در دنیای ویران‌شده‌ی پس از جنگ، حافظه‌ی جمعی آسیب دیده و تاریخ رسمی معمولا توسط برندگان نوشته می‌شود؛ بنابراین این داستان‌های شفاهی و فولکلور هستند که بار حفظ حقیقت مردگان و زندگان را به دوش می‌کشند. راوی رمان مدام با این دغدغه‌ی اخلاقی دست‌به‌یقه است که آیا نوشتن درباره‌ی مردگان، نوعی خیانت به سکوت آن‌هاست یا تنها راه نجات نامشان از دستبرد فراموشی؟