کتاب دیدگاه دینی ویتگنشتاین

کتاب «دیدگاه دینی ویتنگنشتاین» آخرین اثر فلسفی نورمن مالکوم، فیلسوف و از نزدیک‌ترین دوستان و شاگردان لودویگ ویتگنشتاین، است. کتاب حاضر، که اندکی پیش از مرگ مالکوم به چاپ رسید، به یکی از پرسش‌برانگیزترین مسائل در فلسفه‌ی ویتگنشتاین می‌پردازد، یعنی جایگاه دین در اندیشه‌ی وی. جرقه و نقطه‌ی آغاز این کتاب، جمله‌ای از خود ویتگنشتاین است که به دوستش موریس دروری گفته بود: «من آدم مذهبی نیستم، اما نمی‌توانم هیچ مسئله‌ای را جز از نظرگاهی دینی بنگرم». مالکوم در این کتاب، نه در پی شرح حال و نه درگیر شدن با جزئیات الهیاتی، بلکه کوشش می‌کند تا پاسخی فلسفی برای این پرسش بیابد: با اینکه ویتگنشتاین یک دیندار به معنای رایج کلمه نبود و هرگز مستقیما به بحث از خدا و باورهای دینی در آثار اصلی‌اش نپرداخت، این «نظرگاه دینی» که از آن سخن می‌گوید چیست و چگونه اصلا می‌تواند با رویکرد فلسفی‌اش پیوند داشته باشد. در ابتدای کار، نویسنده مجموعه‌ای جامع از اظهارات ویتگنشتاین را که در مراحل مختلف زندگی و در بسترهای گوناگون بیان شده‌اند، گرد هم می‌آورد که بیانگر نگرش او به دین است؛ از جاذبه‌ها و کشش ویتگنشتاین به شیوه‌های تفکر دینی گرفته تا موانع و عواملی که او را از یک معتقد سروپا متدین بازمی‌داشت. اما محور اصلی کتاب، تحلیل و ترکیب این مواد خام در قالبی دقیق و فلسفی است. مهم‌ترین بحث نویسنده این است که اگرچه نمی‌توان گفت ویتگنشتاین خود یک «نظرگاه دینی» محض و ناب داشت، اما میان اندیشه‌های فلسفی او (به‌ویژه در آثار متأخرش) و شکل قابل‌توجهی از تفکر دینی، یک آنالوژی (همانندی) ویژه‌ای وجود دارد. مالکوم برای اثبات این مدعا، «چهار وجه آنالوژی» را مطرح می‌کند که در طول تاریخ تفکر بشر کمتر به آن‌ها توجه شده است. به زعم او در هر دو حیطه‌ی (فلسفه‌ی متأخر ویتگنشتاین و زندگی دینی) چهار عنصر مشترک دیده می‌شود: ۱. پایان جستجوی تبیین‌های بی‌پایان (تبیین محدود است)؛ ۲. احساس «بیماری» در وضعیت بشری که عقل فلسفی و زندگی روزمره را گرفتار کرده است؛ ۳. حیرت و شگفتی از هستی چیزها که به تبیین علمی فروکاسته نمی‌شود؛ و ۴. اولویت «کنش و عمل» بر فهم صرفا نظری که در سنت دینی قرب الهی خوانده می‌شود. با این وجود، کتاب در اینجا خاتمه نمی‌یابد. افزون بر پاسخ به نقدهای ضمنی ممکن به این تفسیر، کتاب شامل مناظره‌ای میان پیتر وینچ و مالکوم است. در این بخش، وینچ به نقد استدلال‌های مالکوم می‌پردازد. او به این نکته اشاره می‌کند که مالکوم بی‌دلیل «مسائل» را صرفا به مسائل فلسفی محدود کرده است و شاید ویتگنشتاین معنایی گسترده‌تر و وجودی‌تر برای واژه «نظرگاه دینی» در نظر داشته است. در مجموع، کتاب حاضر راهی کم‌نظیر برای بررسی وجوه دینی در فلسفه‌ی ویتنگنشتاین به‌شمار می‌آید.