کتاب روزی در سرزمینی

در بسیاری از قصه‌های قدیمی، وقتی نویسنده‌ای نمی‌خواهد مستقیم از یک حاکم یا یک نظام مشخص حرف بزند، پناه می‌برد به سرزمینی خیالی و می‌گوید «روزی روزگاری، در یکی از ممالک...». عزیز نسین (که نام واقعی‌اش محمد نصرت بود) دقیقا همین شگرد را در کتاب «در یکی از ممالک» به کار گرفته است؛ مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه طنز که نخستین‌بار در دهه‌ی ۱۹۵۰ در ترکیه منتشر شد.
کتاب یک رمان با خط داستانی واحد نیست، بلکه گردآوری از چند قصه‌ی کوتاه است که هرکدام دنیای مستقل خودشان را دارند، اما در نوع نگاه و لحن با هم قرابت پیدا می‌کنند. شخصیت‌های این قصه‌ها اغلب از دل افسانه‌ها بیرون آمده‌اند: پادشاهانی که تصمیم‌های عجیب می‌گیرند، وزیرانی که بیشتر نگران جایگاه خودشان هستند تا مردم، حیواناتی که حرف می‌زنند و ادعا می‌کنند و مردمی عادی که در میانه‌ی این بازی‌های قدرت گم شده‌اند. نسین با استفاده از همین قالب ساده و آشنا، مسائلی به‌مراتب جدی‌تر را پیش می‌کشد؛ از سوءاستفاده از قدرت و چاپلوسی اطرافیان حاکمان گرفته تا فساد اداری، بی‌عدالتی و رفتارهای متناقض جامعه.
نسین هیچ‌گاه مستقیما نام کشور یا شخص واقعی را نمی‌آورد، اما همین فاصله‌ی ظاهری به او اجازه می‌دهد بی‌پرواتر حرف بزند. یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها ماجرای الاغی است که نزد پادشاه می‌رود و برای خودش نشان افتخار طلب می‌کند؛ وقتی از او دلیل این درخواست پرسیده می‌شود، پاسخی می‌دهد که در نگاه اول خنده‌دار به نظر می‌رسد، اما در واقع نیشی به رابطه‌ی میان قدرت و کسانی می‌زند که بی‌آنکه بدانند، به تداوم آن کمک می‌کنند. همین ترکیب از سادگی ظاهری و تیزی معنایی، در بیشتر داستان‌های دیگر کتاب هم تکرار می‌شود، هرچند هرکدام موضوع و شخصیت‌های خودشان را دارند.
طنز نسین در «در یکی از ممالک» از آن دسته طنزهایی نیست که فقط برای خنداندن نوشته شده باشد؛ خنده در این کتاب معمولا همراه با نوعی تلخی و تأمل است. به همین دلیل این اثر بیشتر برای خواننده‌ای جذاب است که از قصه‌های ساده و افسانه‌ای لذت می‌برد، اما در همان حال دوست دارد لایه‌ای از نقد اجتماعی و سیاسی را هم زیر متن پیدا کند.