کتاب انتقام شوهر

«سونات کرویتسر» یکی از جنجالی‌ترین آثار لف نیکلایویچ تولستوی است که گاه در ترجمه‌های فارسی با عنوان «انتقام شوهر» نیز منتشر شده است. داستان از دل یک سفر با قطار آغاز می‌شود؛ جایی که مسافران درباره‌ی عشق و ازدواج گفت‌وگو می‌کنند و در میان آن‌ها مردی به نام پوزدنیشف سکوت را می‌شکند و رفته‌رفته به بازگویی زندگی زناشویی خود روی می‌آورد. همین موقعیت ساده و آشنا یعنی اعتراف یک غریبه به غریبه‌ای دیگر در فضای بسته‌ی یک واگن، بستری می‌شود برای طرح یکی از تلخ‌ترین روایت‌های تولستوی درباره‌ی رابطه‌ی زن و مرد در جامعه‌ی اشرافی روسیه‌ی قرن نوزدهم.
راوی اصلی داستان همان پوزدنیشف است و آنچه می‌خوانیم تقریبا یک‌سره از زبان اوست؛ اعترافی طولانی که رفته‌رفته از توضیح واقعه‌ای شخصی به نوعی نقد کلی بر نهاد ازدواج تبدیل می‌شود. تولستوی به‌جای آنکه ماجرا را از بیرون و با دیدی بی‌طرف روایت کند، خواننده را در ذهن پرتلاطم شخصیتی نگه می‌دارد که میان توجیه، پشیمانی و خشم در نوسان است. حضور یک نوازنده‌ی ویولن در زندگی زن داستان و علاقه‌ی مشترک او با همسر پوزدنیشف به موسیقی، به‌ویژه اجرای مشترک قطعه‌ی معروف بتهوون که نام کتاب نیز از آن گرفته شده، رفته‌رفته زمینه‌ساز بدگمانی و التهابی می‌شود که در سراسر کتاب حس می‌شود، بی‌آنکه لازم باشد جزئیات فرجام ماجرا پیش از موعد فاش شود.
آنچه این اثر را از بسیاری از داستان‌های کوتاه هم‌دوره‌اش متمایز می‌کند، صراحت تولستوی در به‌چالش‌کشیدن باورهای رایج زمانه‌ی خود درباره‌ی عشق، وفاداری و مالکیت در زندگی مشترک است. نویسنده در این کتاب دیگر آن تولستوی حماسه‌سرای رمان‌های بزرگ نیست؛ بلکه اندیشمندی است که در سال‌های پایانی‌تر زندگی‌اش به سمت نگاهی زاهدانه‌تر و منتقدتر نسبت به شهوت و روابط جنسی گام برداشته و همین نگاه، رنگ و بوی خاصی به فضای داستان داده است. حسادت در این روایت نه یک احساس گذرا، بلکه نیرویی ویرانگر توصیف می‌شود که می‌تواند منطق و وجدان آدمی را تحت‌الشعاع قرار دهد. همین ویژگی باعث شد کتاب در زمان انتشار خود در روسیه با واکنش‌های تند روبه‌رو شود و حتی مدتی از سوی سانسور دولتی از دسترس خوانندگان دور بماند.
کسانی که پیش از این با رمان‌های بلندتر تولستوی مانند آنا کارنینا یا جنگ و صلح آشنا شده‌اند، در «انتقام شوهر» با نسخه‌ای فشرده‌تر و تندتر از دغدغه‌های همیشگی او روبه‌رو می‌شوند؛ دغدغه‌هایی که این بار در قالب اعتراف یک مرد در طول یک سفر کوتاه بیان می‌شوند، اما اثری ماندگار بر ذهن خواننده برجای می‌گذارند.