کتاب تن شاعر

«تن شاعر» کتابی درباره‌ی بدن به معنای متعارف آموزش حرکت نیست؛ ژاک لوکوک می‌کوشد توضیح دهد چگونه بدن بازیگر می‌تواند جهان را مشاهده کند، منطق حرکت آن را دریابد و سپس این شناخت را به ماده‌ی تئاتر تبدیل کند. عنوان اصلی کتاب، Le Corps poétique، به همین تصور اشاره دارد: «تن شاعرانه» بدنی نیست که صرفا مهارت فیزیکی بالایی دارد، بلکه بدنی است که می‌تواند حرکت، فضا، ریتم، نیرو و حتی سکون را ببیند و از آن‌ها زبان نمایشی بسازد. کتاب که نخستین‌بار در ۱۹۹۷ منتشر شد، فشرده‌ترین بیان مکتوب از شیوه‌ی آموزشی لوکوک و تجربه‌ای است که طی چند دهه در مدرسه‌ی بین‌المللی تئاتر او در پاریس شکل گرفته بود. نقطه‌ی آغاز لوکوک با بسیاری از سنت‌های بازیگری روان‌شناختی متفاوت است. او از بازیگر نمی‌پرسد شخصیت «در درون خود» چه احساسی دارد؛ نخست می‌پرسد بدن چگونه حرکت می‌کند، چه نیرویی بر آن اثر می‌گذارد و رابطه‌اش با محیط چیست. باد، آب، آتش، رنگ، ماده، حیوان، اشیا و حتی معماری می‌توانند موضوع مشاهده و تقلید قرار گیرند. تقلید در اینجا کپی‌کردن ظاهر چیزها نیست. بازیگر باید دینامیسم آن‌ها را کشف کند: وزن، جهت، مقاومت، شتاب و کیفیتی که یک حرکت را از حرکت دیگر متمایز می‌کند. از همین راه است که بدن برای لوکوک به ابزار شناخت بدل می‌شود. ساختار کتاب نیز مسیر همین آموزش را دنبال می‌کند. لوکوک از تجربه‌ی شخصی و شکل‌گیری مدرسه‌اش به بررسی «جهان و حرکت‌هایش» می‌رسد و سپس راه‌های آفرینش نمایشی را دنبال می‌کند. ماسک خنثی جایگاهی مرکزی دارد، زیرا قرار است بازیگر را از عادت‌های فردی و بیان‌های زائد دور کند و حساسیت او را نسبت به فضا و حرکت افزایش دهد. پس از آن ماسک‌های شخصیتی و ضدماسک‌ها، کمدیا دل‌آرته، بوفون‌ها، ملودرام، تراژدی، دلقک و دیگر قلمروهای اجرایی وارد می‌شوند. این‌ها برای لوکوک ژانرهایی جدا از یکدیگر نیستند؛ هرکدام آزمایشگاهی‌اند برای کشف نوع خاصی از رابطه‌ی بدن با جهان و تماشاگر. یکی از اندیشه‌های مهم «تن شاعر» این است که بازیگر پیش از افزودن باید حذف‌کردن را یاد بگیرد. ماسک خنثی، سکوت و تمرین حرکت امکان می‌دهند عادت‌هایی که بازیگر با آن‌ها حضور خود را بیش از حد توضیح می‌دهد کنار بروند. از این منظر، سادگی حاصل فقر بیان نیست؛ نتیجه‌ی یافتن حرکت دقیق است. لوکوک به همین دلیل با نمایش‌دادن احساس به شکل مستقیم محتاط است. احساس باید در کنش، ریتم و وضعیت بدنی قابل مشاهده شود، نه اینکه صرفا به صورت حالتی درونی اعلام شود. قدرت کتاب در این است که آموزش بازیگری را با نوعی تربیت ادراک پیوند می‌دهد. بازیگر باید بهتر از دیگران ببیند تا بتواند چیزی را روی صحنه دوباره خلق کند. بااین‌حال، «تن شاعر» یک کتاب تمرین به معنای دستورالعمل مرحله‌به‌مرحله نیست. بسیاری از روش‌های لوکوک در فضای کلاس، در حضور مدرس و از طریق مشاهده و اصلاح بدنی معنا پیدا می‌کنند و انتقال آن‌ها به صفحه ناگزیر بخشی از دانش عملی را از دست می‌دهد. همچنین برخی تعمیم‌های او درباره‌ی بدن، ژانرها و سنت‌های نمایشی، از منظر بحث‌های امروز درباره‌ی تفاوت‌های فرهنگی می‌توانند بیش از حد کلی به نظر برسند. ارزش کتاب بیشتر در منطق آموزشی آن است تا در پذیرش هر قاعده به‌عنوان اصلی جهان‌شمول. ترجمه‌ی فارسی «تن شاعر» با ترجمه‌ی کیاسا ناظران از سوی نشر قطره منتشر شده است. خواندن آن یادآور پرسشی بنیادی برای بازیگر است: پیش از آنکه بدن وسیله‌ای برای بیان چیزی باشد، آیا خود بدن می‌تواند راهی برای کشف چیزی باشد که هنوز برایش کلمه‌ای پیدا نکرده‌ایم؟