کتاب اسلام در سرزمین ایران (مجلد چهارم )

کتاب «اسلام در سرزمین ایران» ثمره بیش از دو دهه حضور مستمر و پژوهش‌های میدانی و کتابخانه‌ای هانری کربن در فضاهای فکری خاورمیانه و به‌ویژه ایران است. کربن در این مجموعه، که مجلد حاضر بخش‌های بسیار مهمی از آن را در بر می‌گیرد، بر این حقیقت پافشاری می‌کند که جهان اسلام را هرگز نباید یک کل همگن و یکپارچه در نظر گرفت. از نگاه او، همان‌طور که اسلام ترکی یا هندی وجود دارد، اسلام ایرانی نیز دارای هویتی کاملا مستقل و متمایز است. او برای واکاوی این هویت، روش پدیدارشناسی را برمی‌گزیند؛ اما نه تقید به یک مکتب فلسفی، بلکه نوعی همراهی همدلانه با امر قدسی. کربن معتقد است پژوهشگر باید بر خوان ضیافت معنوی باورمندان بنشیند و موضوع دینی را دقیقا همان‌گونه تجربه کند که بر خود آنان تجلی یافته است. با همین نگاه درون‌ماندگار است که او از تحمیل هرگونه پیش‌فرض بیگانه یا مقوله‌های دیالکتیکی بیرونی می‌پرهیزد و در عوض، عالم معنوی انسان ایرانی را به مثابه یک پیکره واحد از دوران باستان تا عصر حاضر مورد بازخوانی قرار می‌دهد.
در این اثر که دفترهای پنجم تا هفتم این مجموعه را شامل می‌شود، خواننده با فرازهای شگرفی از تکامل حکمت و عرفان شیعی همراه می‌گردد. در بخش مربوط به مکتب اصفهان، اندیشه‌های بزرگانی چون میرداماد، ملاصدرا و قاضی سعید قمی کانون توجه قرار می‌گیرد. کربن در اینجا مسائل فلسفه نبوی، مابعدالطبیعه رستاخیز و نقش خویشکاری آخرت‌شناختی تخیل را می‌شکافد و نشان می‌دهد که عالم خیال در هندسه معرفتی ملاصدرا، ابزاری متقن برای درک جسم لطیف و عبور از ظواهر مادی به سوی حقایق باطنی است. پس از این تبیین ، کتاب در دفتر ششم به سراغ مکتب شیخیه و میراث شیخ احمد احسایی می‌رود. در این بخش، دغدغه‌هایی نظیر احیای مابعدالطبیعه، مسئله زمان و فضا و مفهوم رکن رابع در اندیشه جانشینان او بررسی می‌شود و نقش این مکتب در تداوم سنت‌های تأویلی شیعه روشن می‌گردد.
نقطه اوج این سلوک مکتوب، در دفتر هفتم و با ورود به ساحت امام دوازدهم و پیوند آن با آیین فتوت متجلی می‌شود. کربن در این قسمت، تاریخ را به نفع یک جغرافیای فرامادی کنار می‌زند و خواننده را به سیر در قلمروهایی چون جزیره خضرا و دیار ناکجاآباد دعوت می‌کند. او مفهوم انتظار در دوران غیبت را با ایده جوانمردی و سنت ابراهیمی گره می‌زند و ولایت باطنی را به عنوان راهبر و ولی شخصی در مسیر کمال انسان معرفی می‌نماید. این کتاب در نهایت پاسخی است به تمام کسانی که می‌خواهند بدانند چه محرک‌های روانی و معنوی پنهانی در ضمیر ایرانیان وجود داشته که این جغرافیای خاص را به زادگاه بزرگ‌ترین عارفان و متفکران تبدیل کرده است؛ اثری که پیوند ناگسستنی اندیشه نظری و ثمرات عملی آن را در فراسوی مرزهای زندگی مادی به تصویر می‌کشد.