کتاب گرترود بل

کتاب «گرترود بل؛ سیاح خاورمیانه» نوشته‌ی هدر لر واگنر، اثری مستند و سرگذشت‌نامه‌ای است که به بررسی ابعاد گوناگون زندگی یکی از تأثیرگذارترین و در عین حال جنجالی‌ترین زنان دستگاه دیپلماسی و اطلاعاتی بریتانیا در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی می‌پردازد. این کتاب قالب یک بیوگرافی روایی و تاریخی را به خود گرفته است تا فرایند تبدیل‌شدن یک دختر مرفه انگلیسی به مهره‌ای حیاتی در ژئوپلیتیک منطقه‌ی خاورمیانه را بازگو کند. واگنر روایت خود را از بستر خانواده‌ی ثروتمند این شخصیت در عصر ویکتوریا آغاز می‌کند؛ دوره‌ای که در آن افق آرزوهای تعریف‌شده برای زنان اشراف‌زاده بسیار محدود بود، اما گرترود بل با تکیه بر روحیه‌ی عصیانگر و هوش سرشار خود، خط بطلانی بر این سنت‌ها کشید و به‌عنوان یکی از نخستین دانش‌آموختگان زن از دانشگاه آکسفورد فارغ‌التحصیل شد. متن کتاب به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه این استقلال رأی، او را از سالن‌های مجلل لندن جدا کرد و ابتدا به‌سمت صخره‌نوردی‌های مخاطره‌آمیز در کوه‌های آلپ و سپس به‌سوی بیابان‌های پهناور و ناشناخته‌ی شرق سوق داد.
هسته‌ی اصلی این اثر بر تشریح سفرهای اکتشافی و نفوذ تدریجی این زن بریتانیایی در ساختار قبیله‌ای کشورهایی چون ایران، سوریه، فلسطین و قلمرو عثمانی تمرکز دارد. نویسنده بازگو کرده که گرترود بل چگونه با تسلط بر زبان‌های عربی و فارسی و حتی ترجمه‌ی دیوان حافظ، توانست پیوندی عمیق با بومیان صحرا برقرار کند و با سران قبایل بدوی بر سر یک سفره بنشیند. این نفوذ فرهنگی و فرایند نقشه‌برداری از مناطق دست‌نخورده، با آغاز جنگ جهانی اول ارزش اطلاعاتی و نظامی پیدا کرد؛ به‌طوری‌که وزارت امور خارجه‌ی بریتانیا از دانش دست‌اول او برای هدایت فرماندهان جنگی بهره برد. واگنر در فصول میانی کتاب مشخص می‌کند که بل در کنار چهره‌های نام‌آشنایی چون توماس ادوارد لورنس، چگونه در مهندسی سیاسی منطقه، فروپاشی امپراتوری عثمانی، ترسیم مرزهای جدید جغرافیایی و در نهایت شکل‌گیری کشور مدرن عراق و به‌قدرت‌رساندن ملک فیصل اول نقش کلیدی ایفا کرد؛ تا جایی که در ادبیات تاریخی به او لقب «مادر عراق» یا «ملکه‌ی بی‌تاج‌وتخت صحرا» داده شد.
در ادامه در کتاب «گرترود بل؛ سیاح خاورمیانه» از یک سو، تلاش‌های علمی و میراث باستان‌شناسی گرترود بل در زمینه‌ی صیانت از تاریخ منطقه و تأسیس موزه‌ی ملی بغداد برای جلوگیری از غارت آثار عتیقه برجسته می‌شود و از سوی دیگر کارکرد او به‌عنوان یک مأمور اطلاعاتی ارشد که در مسیر تأمین منافع استعماری امپراتوری بریتانیا و تثبیت سیاست قیمومیت گام برمی‌داشته، از نظر دور نمی‌ماند. این بیوگرافی تاریخی به‌دلیل ساختار موجز و روان خود، بیشتر یک مدخل ورودی و معرفی اجمالی برای درک ریشه‌های دیپلماسی پنهان در خاورمیانه است که نشان می‌دهد خطوط ترسیم‌شده بر روی نقشه‌های یک قرن پیش، چگونه هنوز بر مقدرات سیاسی و اجتماعی این جغرافیا سایه انداخته‌اند.