کتاب دندان

نمایشنامه‌ی کوتاه «دندان» (La dent) یکی از نمونه‌های موجز اما عمیق در کارنامه‌ی ماتئی ویسنی یک است؛ نمایشنامه‌نویسی که به‌درستی از وارثان معاصر تئاتر پوچ اروپایی به شمار می‌آید، اما پوچی را نه صرفا به‌مثابه‌ی بحران متافیزیکی، بلکه به‌عنوان تجربه‌ای سیاسی، نهادی و زیسته بازخوانی می‌کند. ویسنی یک که زیستن در فضای سانسور، نظارت و بوروکراسی اقتدارگرا را از نزدیک تجربه کرده، در آثار کوتاهش بارها نشان می‌دهد چگونه سیستم‌ها از جزئی‌ترین ساحت‌های زندگی انسانی عبور می‌کنند و آن‌ها را به ابزار کنترل بدل می‌سازند. «دندان» از همین منطق پیروی می‌کند: نمایشی که از یک درد ظاهرا پیش‌پاافتاده آغاز می‌شود و به تدریج به تمثیلی هراس‌انگیز از سلطه و فروپاشی سوژه انسانی بدل می‌گردد. در سطح روایت، مسئله‌ای ساده در مرکز قرار دارد: دندانی که درد می‌کند و نیاز به درمان دارد. اما این وضعیت پزشکی، خیلی زود از معنای انسانی خود تهی می‌شود. معاینه، تشخیص و درمان دیگر کنش‌هایی برای کاستن از رنج نیستند، بلکه به آیین‌هایی بوروکراتیک و تحقیرآمیز تبدیل می‌شوند که بیمار را از فاعلیت تهی می‌کنند. فرد، نه به‌عنوان انسان، بلکه به‌مثابه «مورد»، «دهان»، یا «مشکل» دیده می‌شود. دندان در این‌جا دیگر عضوی از بدن نیست؛ به نمادی از آسیب‌پذیری بدل می‌شود، چیزی کوچک اما مسلط بر کل هستی فرد، چیزی که امکان مقاومت را از درون می‌فرساید. ساختار دیالوگ‌ها کوتاه، تکرارشونده و اغلب دایره‌ای یادآور سنت بکت و یونسکو است، اما ویسنی یک این میراث را به افق اواخر قرن بیستم پیوند می‌زند؛ جایی که پوچی نه فقط حاصل بی‌معنایی جهان، بلکه نتیجه‌ی عملکرد سیستم‌هاست. شخصیت‌ها به‌جای گفت‌وگو، از کنار هم عبور می‌کنند؛ زبان به جای ارتباط، ابزار تعویق، انکار و فرسایش معنا می‌شود. چهره‌های اقتدار پزشک، دستیار یا نماینده‌ی نهادی نامشخص سرد، رویه‌محور و گاه بی‌رحم‌اند. خشونت در این‌جا آشکار نیست؛ دقیقا به همین دلیل موثرتر است. از منظر مضمونی، «دندان» نمایشنامه‌ای درباره‌ی ترس درونی‌شده است. درد، انتظار و بلاتکلیفی فضایی می‌سازد که در آن فرد به‌تدریج قواعد پوچ را می‌پذیرد و فرمان‌های غیرمنطقی را اجرا می‌کند. نمایش نشان می‌دهد که وقتی ترس به درون سوژه منتقل شود، سلطه دیگر نیازی به اجبار بیرونی ندارد؛ اطاعت خودکار می‌شود. دندان در این معنا، به شکلی استعاری، به شاخه‌ای از قدرت درون بدن بدل می‌شود: نامرئی، مداوم و گریزناپذیر. از نظر اجرایی، «دندان» با حداقل امکانات صحنه‌ای کار می‌کند و همین سادگی، بار اصلی را بر دوش ریتم، مکث، بدن بازیگر و سکوت‌ها می‌گذارد. این ایجاز، امکان تفسیرهای گوناگون را فراهم می‌کند و نمایش را به متنی مناسب برای اجراهای کوتاه یا برنامه‌های ترکیبی از نمایشنامه‌های مینیمال ویسنی یک بدل می‌سازد. در نهایت، «دندان» نمایشی است کوتاه اما به‌شدت نافذ؛ کاوشی در این‌که چگونه سیستم‌ها می‌توانند به خصوصی‌ترین تجربه‌های انسانی نفوذ کنند و حتی درد را به ابزار سلطه تبدیل سازند. ویسنی یک با سادگی ظاهری و طنز تیره‌اش، حقیقتی عمیق را آشکار می‌کند: اینکه کوچک‌ترین چیزها، وقتی در منطق اقتدار قرار می‌گیرند، قادرند به منبع وحشت وجودی بدل شوند. اگر خواستی، می‌توانم همین متن را دقیقا برای بروشور اجرایی، کاتالوگ جشنواره یا مقدمه‌ی کتاب نمایشنامه هم بازتنظیم کنم.