کتاب علم النفس از دیدگاه دانشمندان اسلامی و تطبیق آن با روان شناسی جدید

کتاب «علم‌النفس از دیدگاه دانشمندان اسلامی و تطبیق آن با روان‌شناسی جدید» اثری دانشگاهی به قلم شکوه السادات بنی‌جمالی و حسن احدی است که با هدفی تطبیقی و تحلیلی، ریشه‌های روان‌شناسی مدرن را در بستر غنی معارف و فلسفه اسلامی واکاوی می‌کند. نویسندگان در این اثر نشان می‌دهند که اصطلاح «علم‌النفس» پیش از آنکه در قالب محدود روان‌شناسی امروزی و به عنوان دانش رفتارشناسی مطرح شود، قرن‌ها پیش توسط متفکران اسلامی مورد بحث و مداقه قرار گرفته است. کتاب با مقدمه‌ای بر اهمیت و گستره پهناور معارف اسلامی آغاز می‌شود و توضیح می‌دهد که چگونه تمدن اسلامی در اوج قدرت سیاسی و نظامی خود، بدون هیچ‌گونه اجبار خارجی و صرفا بر اساس ساختار عقیدتی و ارزش‌گذاری اسلام برای علم و حکمت، به جذب و بومی‌سازی دانش‌های یونانی، سریانی، پهلوی و سانسکریت پرداخت. این رویکرد، که ریشه در پیوند وحی و عقل داشت، بستری را فراهم کرد تا دانشمندان مسلمان به نظریه‌پردازی‌های عمیقی در باب انسان و روان او دست یابند.
شالوده اصلی این کتاب بر بررسی تطبیقی دو حوزه سنتی و مدرن استوار است. در بخش‌های نخستین، نویسندگان به دقت آراء و اندیشه‌های فلاسفه بزرگ اسلامی نظیر کندی، فارابی، ابن‌سینا و امام محمد غزالی را در خصوص قوای نفس، ماهیت عقل و چگونگی کسب معرفت بررسی می‌کنند. مباحثی چون دوگانگی نفس و بدن، مراتب چهارگانه نفس ناطقه، عقل فعال، حس مشترک و قوه وهم از دیدگاه ابن‌سینا و همچنین نظریات فارابی و غزالی درباره مراتب عقل، با بیانی روشن تشریح می‌شوند. این واکاوی تاریخی نشان می‌دهد که متفکران اسلامی به استعدادهای نفسانی و فرآیندهای شناختی انسان پرداخته‌اند.
در ادامه، کتاب با نگرشی به سوی روان‌شناسی جدید، تلاش می‌کند تا پیوندی معنادار میان یافته‌های سنتی و نظریات مدرن برقرار سازد. در این بخش، روان‌شناسی به عنوان علم مطالعه رفتار و تفاوت‌های فردی معرفی شده و مفاهیمی مانند هوش و عقل از منظر روان‌شناسان معاصر مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. نویسندگان با طرح نظریات عاملی هوش از دیدگاه دانشمندانی چون اسپیرمن و ترستون، و همچنین بررسی الگوهای ساختار هوشی گیلفورد و نظریات رشد شناختی پیاژه، به معمای رفتار انسان پاسخ می‌دهند. علاوه بر این، عوامل محیطی، ژنتیکی، نژادی، جنسیتی و سنی موثر بر هوش و سیر تاریخی پیدایش آزمون‌های سنجش هوش توسط گالتون و بینه به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است. در نهایت، این اثر که در ابتدا به صورت جزوه درسی تدوین شده بود، با تطبیق استعدادهای نفس در فلسفه اسلامی با چگونگی کسب معرفت در روان‌شناسی جدید و همچنین بررسی مفهوم عقل از دیدگاه قرآن کریم، به دانشجویان و پژوهشگران کمک می‌کند تا درک جامع و چندبعدی از ماهیت روان و شناخت انسانی، هم در آینه میراث اسلامی و هم در پرتو دستاوردهای علمی معاصر، به دست آورند.