کتاب شب را توصیف کن

«شب را توصیف کن» نمایشنامه‌ای نوشته راجیو جوزف است که نخستین‌بار در سال ۲۰۱۷ اجرا شد و سپس در قالب کتابی توسط انتشارات Methuen Drama / Bloomsbury منتشر شد. این اثر که در سال ۲۰۱۸ برنده جایزه مهم Obie برای بهترین نمایشنامه جدید آمریکایی شد، از همان آغاز نشان می‌دهد که با متن معمولی مواجه نیستیم؛ جوزف از دل تاریخ خونین و پرآشوب روسیه و اروپای شرقی، روایتی می‌سازد که هم گستره‌ای حماسی دارد و هم به شیوه‌ای شاعرانه و تکان‌دهنده، درونیات انسان را در برابر نیروهای هولناک قدرت و خشونت برهنه می‌کند. نمایشنامه نزدیک به یک سده تاریخ را دربرمی‌گیرد و از جنگ لهستان و شوروی در دهه ۱۹۲۰ آغاز می‌شود؛ جایی که ایزاک بابل، نویسنده یهودی روس و چهره‌ای واقعی، در میان آشفتگی میدان نبرد در تلاش است «شب را توصیف کند» و لحظه‌ای را ثبت کند که هم از آن حقیقت است و هم در مرز محو شدن. همین تلاش برای ثبت واقعیت، خط باریک و لرزانی را می‌سازد که زندگی چند نسل از شخصیت‌ها را در دهه‌های بعدی به یکدیگر پیوند می‌دهد. در مرکز این پیوند، دفترچه خاطرات بابل قرار دارد؛ شیئی کوچک اما تعیین‌کننده که بارها دست‌به‌دست می‌شود، به سرقت می‌رود، پنهان می‌شود یا احضار می‌شود و همچون رگه‌ای ثابت، شخصیت‌ها را از دوران استالین تا فروپاشی بلوک شرق و حتی تراژدی سقوط هواپیمای لهستان در سال ۲۰۱۰ به یکدیگر مرتبط می‌کند. جوزف از خلال این دفتر، ایده‌ای محوری را دنبال می‌کند: اینکه چه کسی حق دارد گذشته را تعریف کند و کدام روایت، روایت «واقعی» تاریخ است. به همین دلیل نمایشنامه در دل خشونت، خیانت و سرکوب، بیش از آنکه داستانی سیاسی باشد، مراقبه‌ای بر حقیقت، حافظه و مسئولیت روایت است. بابل نقش قطب اخلاقی اثر را دارد؛ نویسنده‌ای که با سماجت می‌خواهد شاهد باشد و حقیقت را-حتا اگر ناتمام، مشوش یا خطرناک باشد-حفظ کند. این روح شهادت در نسل‌های بعدی پژواک پیدا می‌کند؛ حتی در چهره‌هایی که بخشی از دستگاه سرکوب‌اند و در مرز ابهام اخلاقی حرکت می‌کنند. قدرت اثر تا حد زیادی از زبان شاعرانه و بافت لایه‌لایه آن می‌آید؛ جوزف واقعیت تاریخی، تمثیل، اسطوره و لحظاتی سوررئال را با هم می‌آمیزد و نتیجه، نوعی تئاتر حافظه است: ساختاری که نه صرفا داستان می‌گوید و نه صرفا تاریخ را بازمی‌نویسد، بلکه آن‌ها را در هم حل می‌کند تا نشان دهد چگونه حقیقت در تقاطع قدرت و رنج انسانی تغییر شکل می‌دهد. با این حال، همین غنا گاهی چالشی نیز هست؛ تعداد زیاد شخصیت‌ها، پرش‌های زمانی، و تلفیق واقع‌گرایی با عناصر تمثیلی می‌تواند برخی از مخاطبان را سردرگم کند و نیازمند توجه و تمرکز پیوسته است. افزون بر این، نمایشنامه از قضاوت سرراست اخلاقی پرهیز می‌کند و شخصیت‌ها را در سایه‌های خاکستری نگه می‌دارد، که ممکن است برای برخی خوانندگان از نظر احساسی سنگین یا آزارنده باشد. با وجود این دشواری‌ها، «شب را توصیف کن» به شکلی چشمگیر، اثری به‌غایت ضروری و به‌روز است. در جهانی که حقیقت بارها مورد دستکاری قدرت‌های سیاسی قرار می‌گیرد و خبر جعلی بخشی از امر روزمره است، نمایشنامه جوزف یادآور می‌شود که روایت کردن، ثبت کردن و شهادت دادن، نه فقط عملی هنری، بلکه مقاومتی در برابر فراموشی و ابزارهای استبداد است. این اثر، در امتداد تاریخ، نه فقط تراژدی انسان را نشان می‌دهد، بلکه انعطاف‌پذیری او را نیز آشکار می‌کند: اینکه گاهی تنها کاری که می‌توان کرد، «توصیف شب» است-و همین کافی است تا حقیقت، هرچند لرزان، زنده بماند.