کتاب زندانی 345

دسامبر سال ۲۰۰۱، وقتی دوربین و تجهیزات خبری سامی الحاج در پایگاه‌های مرزی پاکستان ضبط شد، هیچ‌کس گمان نمی‌برد یک خبرنگار و تصویربردار رسمی شبکه الجزیره در آستانه‌ی ورود به دالان‌های بی‌انتهای حبسی غیرقانونی باشد. کتاب «زندانی ۳۴۵: شش سال اسارت در گوانتانامو» نوشته‌ی سامی الحاج، در زمره‌ی آثار مستند و اتوبیوگرافیک حوزه‌ی علوم سیاسی و حقوق بشر قرار می‌گیرد که یکی از تاریک‌ترین صفحات تاریخ سیاست خارج‌محور آمریکا پس از حوادث یازده سپتامبر را عکاسی و ثبت کرده است. این اثر شرح سفر اجباری مردی است که هویت انسانی، نام و شناسنامه‌اش پشت سیم‌های خاردار کوبا مصادره شد و جایش را به یک عدد سه رقمی داد؛ هویتی تازه در قالب مبارزی بدون پرونده.
ماجرا از تحویل داده شدن الحاج به نیروهای آمریکایی و انتقال او به بازداشتگاه‌های بگرام و قندهار شروع می‌شود و سپس در ژوئن ۲۰۰۲ به اوج می‌رسد؛ زمانی که او با چشم‌بند و غل و زنجیر، قدم به پایگاه گوانتانامو می‌گذارد. روایت کتاب بر پایه‌ی یادداشت‌ها و مشاهدات مستقیم او شکل گرفته و بر محور وقایع‌نگاری عریان پیش می‌رود. در طول صدها جلسه بازجویی سخت، دغدغه‌ی اصلی بازجویان نه فعالیت‌های تروریستی، بلکه تلاش برای تخلیه‌ی اطلاعاتی درباره‌ی ساختار خبری الجزیره، فشار برای گرفتن اعترافات ساختگی علیه این شبکه و حتی پیشنهاد جذب او به‌عنوان عامل نفوذی دستگاه‌های اطلاعاتی بود. خط روایی کتاب روند مسخ حقوق فردی، تحقیرهای آیین‌شناختی، محرومیت‌های درمانی و مبارزات صنفی و فردی درون سلول‌ها را با جزئیات حقوقی و ادراکی تصویر می‌کند.
در کنار مرور رنج‌های بدنی، محور اندیشگی اثر بر روان‌شناسی مقاومت و حفظ کرامت انسانی در شرایط ایزوله‌ی کامل استوار است. یکی از برجسته‌ترین بخش‌های این تک‌نگاری، تشریح ملموس اعتصاب غذای طولانی‌مدت الحاج در اعتراض به بلاتکلیفی حقوقی و شرح دقیق مکانیسم دردناک تغذیه‌ی اجباری از طریق لوله‌های بینی است؛ تصاویری که پیش‌تر فقط در گزارش‌های کلی نهادهای بین‌المللی بازتاب داشت، اما اینجا از زاویه‌ی دید خود قربانی روایت می‌شود. دوری سالیان از همسر و فرزند خردسال، نبود دسترسی به وکیل و بی‌خبری مطلق از دنیا، فضای سنگینی به متن بخشیده است؛ اما حفظ ایمان و تلاش برای فراموش نکردن حقیقت، هسته‌ی سخت پایداری را در کلام نویسنده شکل می‌دهد تا سرانجام در مه ۲۰۰۸، آزادی بدون اتهام او رقم بخورد.
خواندن «زندانی ۳۴۵: شش سال اسارت در گوانتانامو» ابعاد پنهانی از ساختار بازداشتگاه‌های امنیتی را روشن می‌کند که تا پیش از این، پشت بیانیه‌های رسمی و اصطلاحات حقوقی پنهان مانده بود.