کتاب خرافات سودآور و داستان های دیگر

«خرافات سودآور و داستان‌های دیگر» مجموعه‌ای از پانزده داستان کوتاه از پنج نویسندهٔ آرژانتینی است: فرناندو سورنتینو، سیلویا ایپاراگویر، توماس سانچز بلوکیو، دیه‌گو وکیو و سامانتا شوبلین. یازده داستان کتاب از سورنتینوست و همین غلبه سبب می‌شود طنز نامعقول، منطق گروتسک و حرکت آرام واقعیت روزمره به سوی امر غیرممکن، لحن مسلط مجموعه را شکل دهند؛ بااین‌حال چهار نویسندهٔ دیگر مسیرهای متفاوتی از داستان‌نویسی آرژانتینی معاصر را وارد کتاب می‌کنند، از واقع‌گرایی تاریخی تا بحران خانوادگی و خیال‌پردازی پسامدرن. داستان عنوانی، «خرافات سودآور»، در اصل Supersticiones retributivas نام دارد و از مجموعهٔ En defensa propia سورنتینو در سال ۱۹۸۲ می‌آید. راوی شغلی عجیب دارد: از خرافات دیگران پول درمی‌آورد. آدم‌هایی که باورهای نامعقول دارند برای جلوگیری از وقوع فاجعه او را استخدام می‌کنند و راوی در آغاز با فاصله‌ای طنزآمیز دربارهٔ این باورها سخن می‌گوید. اما سورنتینو به همین شوخی اکتفا نمی‌کند. هرچه داستان جلوتر می‌رود، مرز میان کسی که خرافه را می‌شناسد و کسی که گرفتار آن است از میان می‌رود. خود سورنتینو دربارهٔ این داستان گفته است که آنچه برایش اهمیت داشت، تبدیل‌شدن تدریجی راوی به بخشی از همان امر غیرواقعی‌ای بود که ابتدا با وضوح تشخیصش می‌داد. این سازوکار در بخش بزرگی از داستان‌های سورنتینو تکرار می‌شود: یک فرض کاملا نامعقول پذیرفته می‌شود و سپس جهان داستان با جدیتی منطقی پیامدهای همان فرض را دنبال می‌کند. بسته‌ای مرموز می‌تواند زندگی کسی را تغییر دهد، رقابت همسایه‌ها بر سر حیوانات خانگی به وضعیتی هرچه افراطی‌تر برسد و بره‌ها علیه ناشری سوءاستفاده‌گر وارد عمل شوند. طنز از شکستن منطق پدید نمی‌آید؛ برعکس، از وفاداری بیش از حد داستان به منطقی ناممکن ساخته می‌شود. همین روش سورنتینو را به سنت آرژانتینی امر شگفت نزدیک می‌کند، هرچند طنز خشک و میل او به گروتسک صدایی مشخصا شخصی به داستان‌ها می‌دهد. چهار نویسندهٔ دیگر دامنهٔ مجموعه را گسترش می‌دهند. «توفان» سیلویا ایپاراگویر در جزیرهٔ دورافتادهٔ استادوس در سال ۱۹۰۲ می‌گذرد و موقعیت بقای ملوان جوانی را به مواجهه‌ای پیچیده‌تر با زندانی‌ای فراری تبدیل می‌کند. در «مرد تنباکو»ی دیه‌گو وکیو، زبان تبلیغات، اعتیاد و ادبیات چنان درهم می‌روند که روایت مدام میان هجو فرهنگی و خیال حرکت می‌کند. سامانتا شوبلین در «بابانوئل در خانه می‌خوابد» از نگاه کودکی استفاده می‌کند که نشانه‌های فروپاشی خانواده را می‌بیند اما هنوز قادر نیست معنای کامل آن‌ها را بفهمد؛ شکاف میان فهم کودک و فهم خواننده، تلخی داستان را می‌سازد. داستان توماس سانچز بلوکیو نیز سوی واقع‌گرایانه‌تر و اجتماعی‌تری از داستان کوتاه معاصر آرژانتین را نمایندگی می‌کند. تنوع کتاب امتیاز آن است، اما انسجامش بیشتر سبکی و حسی است تا حاصل یک طرح نظری واحد. همهٔ داستان‌ها از یک سنت یا نسل نمی‌آیند و سهم پررنگ سورنتینو نیز تصویری کاملا متوازن از داستان‌نویسی معاصر آرژانتین به دست نمی‌دهد. بهتر است مجموعه را پنجره‌ای محدود اما جذاب به چند شیوهٔ متفاوت داستان‌گویی دانست. آنچه این داستان‌ها را کنار یکدیگر نگه می‌دارد شاید لحظه‌ای باشد که امر عادی اندکی از جای خود حرکت می‌کند. گاهی فقط همین جابه‌جایی کوچک کافی است تا خانواده، کار، خرافه یا زندگی روزمره ناگهان چهره‌ای پیدا کند که تا چند لحظه پیش پنهان بوده است.