کتاب عطسه

مجموعه‌ی نمایشی «عطسه» گردآورده‌ای از قطعات کوتاه کمیک است که بر اساس نمایشنامه‌های تک‌پرده‌ای و داستان‌های کوتاه آنتون چخوف شکل گرفته و برای اجرا بر صحنه توسط مایکل فرین ترجمه و اقتباس شده است. این مجموعه که نخستین‌بار در اواخر دهه‌ی ۱۹۸۰ منتشر شد، بخشی کمتر شناخته‌شده اما بسیار گویا از جهان نمایشی چخوف را در قالبی اجرایی، زنده و امروزی عرضه می‌کند. فرین، که خود نمایشنامه‌نویسی برجسته است، در این اقتباس‌ها صرفا مترجم متن نیست، بلکه میانجی‌ای تئاتری است که شوخ‌طبعی، ریتم و امکان اجرایی آثار چخوف را برای مخاطب معاصر تقویت می‌کند، بی‌آنکه به روح اثر لطمه بزند. «عطسه» برخلاف نمایشنامه‌های بلند چخوف، روایت واحدی ندارد، بلکه گلچینی از موقعیت‌های کوتاه و فشرده است که هر یک بر یک لغزش کوچک انسانی، یک سوءتفاهم اجتماعی یا یک اغراق رفتاری بنا شده‌اند. در قطعه‌ی عنوان‌دار «عطسه»، یک اتفاق کاملا پیش‌پاافتاده عطسه‌ی ناخواسته‌ی مردی دون‌پایه در حضور مقام بالادست به زنجیره‌ای از اضطراب، شرمساری و خودتحقیری تبدیل می‌شود. آنچه خنده‌دار است، خود عطسه نیست، بلکه واکنش افراطی شخصیت به ساختار قدرت، آداب رسمی و ترس درونی‌شده از سلسله‌مراتب اجتماعی است. چخوف با دقتی جراحانه نشان می‌دهد چگونه یک جامعه می‌تواند از انسان‌ها موجوداتی بسازد که حتی بدن خود را هم تحت کنترل اقتدار می‌بینند. در کنار این قطعه، نمایشنامه‌هایی مانند «خرس» و «پیشنهاد» قرار می‌گیرند که روابط عاشقانه، ازدواج و مالکیت را به میدان نبردی کمیک بدل می‌کنند؛ جایی که غرور، پول و خودخواهی جای احساسات اصیل را می‌گیرد. شخصیت‌ها با شدتی اغراق‌آمیز بر خواسته‌های خود پافشاری می‌کنند و همین افراط، ساختارهای اجتماعی به‌ظاهر موقر را به مضحکه می‌کشاند. در مقابل، اقتباس‌هایی مانند «آواز قو» لحن تلخ‌تری دارند و در دل کمدی، اندوهی وجودی را آشکار می‌کنند: بازیگری سالخورده که در خلوت صحنه با ترس از فراموش‌شدن، گذر زمان و بی‌معنایی دست‌وپنجه نرم می‌کند. این هم‌نشینی خنده و اندوه، یکی از شاخصه‌های بنیادین جهان چخوف است. در سطح مضمونی، «عطسه» بیش از هر چیز بر پوچی هنجارهای اجتماعی تمرکز دارد. چخوف نشان می‌دهد که چگونه قواعد، تشریفات و انتظارات جمعی، وقتی به‌طور مکانیکی اجرا می‌شوند، می‌توانند به منبع رنج، خجالت و حتی فروپاشی روانی بدل شوند. در عین حال، این کمدی هرگز بی‌رحمانه نیست؛ نگاه چخوف آمیخته به شفقت است و شخصیت‌هایش، با همه‌ی حقارت‌ها و خطاهایشان، انسانی و قابل‌درک باقی می‌مانند. اقتباس‌های فرین این تعادل ظریف را حفظ می‌کنند و با زبانی روان، ریتمی تند و تاکید بر کنش نمایشی، آثار را برای اجراهای مدرن بسیار مناسب می‌سازند.
در نهایت، «عطسه» نه فقط مجموعه‌ای سرگرم‌کننده از کمدی‌های کوتاه، بلکه دریچه‌ای فشرده به جهان فکری و نمایشی چخوف است؛ جهانی که در آن خنده و تأمل، پوچی و شفقت، و زندگی روزمره و بحران‌های وجودی به‌طور جدایی‌ناپذیر در هم تنیده‌اند. این مجموعه نشان می‌دهد چرا چخوف، حتی در آثار کوتاه و به‌ظاهر سبک خود، یکی از بنیان‌گذاران درام مدرن باقی مانده است.