کتاب دستور تاریخی زبان فارسی

کتاب «دستور تاریخی مختصر زبان فارسی» اثر دکتر محسن ابوالقاسمی نوشتاری برای ترسیم نمودار تحول زبان فارسی از ریشه‌های باستانی تا صورت امروزی آن است. نویسنده در این اثر، که چکیده‌ای از پژوهش‌های مفصل‌تر اوست، با دغدغه ی دگرگونی زبانی در بستر زمان روبرو می‌شود و می‌کوشد تا نشان دهد که چگونه ساختارهای پیچیده‌ی صرفی و نحوی دوران باستان، در گذر از صافی زمان ساییده شده و به زبان دری نسبتا ساده‌تر امروز تبدیل شده‌اند.
کتاب بر پایه‌ی یک تقسیم‌بندی سه مرحله‌ای کلاسیک بنا شده است: «ایرانی باستان»، «ایرانی میانه غربی» و «فارسی دری». ابوالقاسمی در بخش نخست، با تجمیع قواعد مشترک میان زبان اوستایی و فارسی باستان، تصویری کلی از مادر زبان‌های ایرانی ارائه می‌دهد. او در اینجا به تشریح آواشناسی و صرف اسم و فعل می‌پردازد و خواننده را با دورانی آشنا می‌کند که زبان، دارای جنسیت دستوری و حالت‌های صرفی متعدد بود.
نویسنده در بخش دوم، گذار به «ایرانی میانه غربی» (شامل پهلوی اشکانی و فارسی میانه) را بررسی می‌کند. مسئله‌ای که در این بخش برجسته می‌شود، فروپاشی سامانه‌ی پیچیده‌ی باستانی و ساده‌سازی دستور زبان است. ابوالقاسمی، تغییرات آوایی و تحول در ساختار افعال و ضمایر را ردیابی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه زبان برای ورود به مرحله‌ی نوین آماده می‌شده است. فصل سوم نیز به «فارسی دری» اختصاص دارد؛ جایی که زبان به تثبیت می‌رسد و قواعد آن با آنچه امروز می‌شناسیم، هم‌خوانی می‌یابد.
رویکرد کتاب، تطبیقی و آموزشی است. نویسنده در هر سه بخش، مولفه‌های ثابتی همچون اسم، صفت، عدد، ضمیر، فعل و حروف اضافه را بررسی می‌کند تا دانشجو بتواند تغییرات هر مولفه را در طول تاریخ مقایسه کند. وجود واژه‌نامه‌ی اوستایی و فارسی باستان و معادل‌های انگلیسی اصطلاحات در انتهای کتاب، آن را به مرجعی کاربردی برای دانشجویان ادبیات تبدیل کرده است.
در نهایت، «دستور تاریخی مختصر زبان فارسی» اثری است که کالبدشکافی زبان را هدف قرار داده است. محسن ابوالقاسمی در این مجلد ثابت می‌کند که زبان فارسی یک پدیده‌ی ایستا نیست، بلکه موجودی زنده است که در تعامل با تاریخ و نیازهای گویشورانش، پوست انداخته و تکامل یافته است. این کتاب برای کسانی که می‌خواهند منطق حاکم بر تغییرات زبانی را دریابند و بدانند چرا و چگونه فارسی کتیبه‌های هخامنشی به فارسی شاهنامه و سپس فارسی امروز بدل شده، راهنمایی دقیق و ضروری است.