کتاب نگاهی به سیر و سرانجام فلسفه و کلام اسلامی

کتاب «نگاهی به سیر و سرانجام فلسفه و کلام اسلامی: جهان اسلام فلسفه را چگونه شناخت و به کجا رساند؟» نوشته‌ی احمد کاظمی موسوی این اثر تلاشی است برای بازخوانی مسیر تاریخی فلسفه و کلام در جهان اسلام و رسیدن به تصویری از سرنوشت نهایی این سنت فکری. کتاب از دو بخش اصلی تشکیل شده است: 1. فلسفه‌ی یونان در برخورد با کلام اسلامی و رویش فلسفه‌ی اسلامی، 2. روش حکمت متعالیه، رونق تصوف، برخورد مدرنیته و نواندیشی دینی. در بخش اول نویسنده به نهضت ترجمه، متکلمان اولیه و سپس شکل‌گیری فلسفه و عرفان نظری می‌پردازد، مسیری که از ابن‌سینا آغاز می‌شود و به سهروردی و سپس ابن‌عربی می‌رسد. نویسنده در این قسمت نشان می‌دهد که این جریان فکری از یک سو افق‌های تازه و شگفت‌انگیزی را در حوزه‌ی هستی‌شناسی گشود، اما از سوی دیگر، همزمان راه را برای گسترش تفکر تجربی و عقلانیت مبتنی بر آزمون تنگ‌تر کرد. در بخش دوم، پس از بررسی کلام جدید، روند رشد تصوف و عرفان و حکمت متعالیه‌ ملاصدرا، محور بحث به رویارویی جهان اسلام با مدرنیته‌ی اروپایی منتقل می‌شود. نویسنده توضیح می‌دهد که جنبش نواندیشی دینی، با وجود اهمیت و تأثیرگذاری‌اش، هیچ‌گاه نتوانست به جریان اصلی و غالب در فلسفه‌ی اسلامی تبدیل شود و همواره در حاشیه‌ی سنت مسلط حکمت متعالیه باقی ماند. برای نمایندگی این مواجهه با مدرنیته، نویسنده سه چهره را برمی‌گزیند: سیدجمال‌الدین اسدآبادی، محمود محمد طه، و محمد مجتهدشبستری. نکته‌ی قابل توجه این است که نویسنده کوشیده است از دواری فلسفی درباره مکاتب مختلف کلامی، فلسفی و عرفانی پرهیز کند و در عوض در به عنوان یک تاریخ نگار بی طرف به بررسی روند تاریخی فلسفه و کلام اسلامی بپردازد. به بیان دیگر، نویسنده به جای آنکه بگوید کدام مکتب برتر یا صحیح‌تر بوده، تلاش می‌کند نشان دهد هر جریان فکری چه هزینه‌ها و دستاوردهایی برای تاریخ اندیشه‌ی اسلامی به همراه داشته. این رویکرد دقیقا برای پاسخ به پرسش اصلی کتاب است که در عنوان فرعی نیز ذکر شده است: «جهان اسلام فلسفه را چگونه شناخت (بخش اول کتاب) و به کجا رساند (بخش دوم کتاب)؟». این اثر به علاقه‌مندان فلسفه، کلام و عرفان اسلامی پیشنهاد می‌شود.