کتاب افاداتی به فلسفه

«افاداتی به فلسفه؛ در باب رخداد از آن خویش‌کننده» از آن کتاب‌هایی نیست که مارتین هایدگر در آن نظریه‌ای را مرحله‌به‌مرحله توضیح دهد و خواننده را از مقدمات به نتیجه برساند. خود شکل کتاب بخشی از کوشش فلسفی آن است: مجموعه‌ای از بندهای فشرده، بازگشت‌های مکرر، واژه‌سازی‌ها و حرکت‌هایی که می‌خواهند زبان متعارف فلسفه را از کار بیندازند تا پرسش از «هستی» بتواند به صورتی دیگر مطرح شود. متن آلمانی Beiträge zur Philosophie (Vom Ereignis) میان سال‌های ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۸ نوشته شد، اما هایدگر آن را در زمان حیاتش منتشر نکرد؛ کتاب سرانجام در ۱۹۸۹، به‌عنوان جلد ۶۵ مجموعه‌آثار او انتشار یافت و از آن زمان به یکی از مهم‌ترین منابع برای فهم دوره‌ی پس از «هستی و زمان» تبدیل شده است. اگر در «هستی و زمان» راه پرسش از هستی از تحلیل دازاین می‌گذشت، در «افاداتی به فلسفه» مرکز ثقل تغییر کرده است. هایدگر دیگر نمی‌خواهد فقط شرایط فهم هستی را از منظر انسان بررسی کند؛ مسئله‌ی او چیزی است که «تاریخ هستی» می‌نامد. متافیزیک غربی، از نگاه او، با وجود همه‌ی اختلاف‌های درونی‌اش در محدوده‌ی «آغاز نخستین» باقی مانده و هستی را عمدتا از خلال موجودات، حضور و بنیاد فهمیده است. کتاب می‌کوشد گذار به «آغازی دیگر» را بیازماید؛ آغازی که در آن خود گشوده‌شدن و پنهان‌شدن هستی موضوع تفکر قرار می‌گیرد. واژه‌ی محوری این حرکت Ereignis است؛ اصطلاحی که مترجمان و مفسران هایدگر آن را به صورت‌هایی چون «رخداد»، «رویداد ازآن‌خودسازی»، «appropriation»، «event of appropriation» و حتی enowning برگردانده‌اند. ترجمه‌ی فارسی «رخداد از آن خویش‌کننده» نیز کوششی است برای حفظ معنایی که هایدگر از ریشه‌ی eigen، به معنای «از آن خود» و «خاص خویش»، بیرون می‌کشد. اما Ereignis در این متن صرفا حادثه‌ای نیست که در لحظه‌ای تاریخی «رخ بدهد». واژه به نوعی تعلق متقابل اشاره دارد: انسان و هستی در نسبتی قرار می‌گیرند که در آن هر یک دیگری را به جایگاه خاص خود می‌آورد. به همین دلیل انتخاب هر معادل فارسی از همان ابتدا نوعی تفسیر نیز هست. ساختار کتاب هم از همین منطق پیروی می‌کند. پس از بخشی مقدماتی، متن در حرکت‌هایی چون «طنین»، «بازی متقابل»، «جهش»، «بنیادگذاری»، «آیندگان» و «خدای واپسین» پیش می‌رود. اینها فصل‌هایی به معنای معمول نیستند که یکی پس از دیگری مقدمات استدلال را تکمیل کنند؛ هایدگر آنها را صورت‌های مختلف نزدیک‌شدن به یک مسئله می‌فهمد. خواننده ناچار است بارها به مفاهیمی مانند Seyn املای کهن‌تر Sein که هایدگر عمدا برای فاصله‌گرفتن از زبان متافیزیک به کار می‌برد دازاین، وانهادگی هستی، زمین، جهان، تصمیم و خدای واپسین بازگردد. همین ساختمان غیرخطی کتاب هم نقطه‌ی قدرت آن است و هم دشواری بنیادی‌اش. زبان برای هایدگر فقط وسیله‌ی گزارش یک اندیشه‌ی از پیش آماده نیست؛ خود اندیشیدن باید در زبان اتفاق بیفتد. در نتیجه، ترجمه‌ی این اثر به شکل غیرعادی به انتخاب واژگان حساس است و خواننده نیز نمی‌تواند با اتکا به معنای روزمره‌ی اصطلاحات پیش برود. گاه فشردگی و ابهام چنان زیاد می‌شود که مرز میان ضرورت فلسفی واژه‌سازی و تاریکی سبکی محل مناقشه قرار می‌گیرد. به همین سبب «افاداتی به فلسفه» بیش از آنکه مدخلی برای آشنایی اولیه با هایدگر باشد، متنی برای خواننده‌ای است که پیش‌تر با مسئله‌ی هستی، «هستی و زمان» و تحول بعدی اندیشه‌ی او آشناست. این نوشته همچنین در یکی از حساس‌ترین دوره‌های زندگی فکری و سیاسی هایدگر شکل گرفته است؛ چند سال پس از مشارکت او در ناسیونال‌سوسیالیسم و ریاست دانشگاه فرایبورگ. بنابراین تعبیرهایی چون «تصمیم»، «مردم»، «تاریخ» و «آغازی دیگر» را نمی‌توان کاملا بیرون از بحث گسترده‌تر درباره‌ی نسبت فلسفه‌ی او با سیاست دهه‌ی ۱۹۳۰ خواند، هرچند فروکاستن کل پروژه‌ی فلسفی کتاب به آن زمینه نیز پیچیدگی متن را از میان می‌برد. ترجمه‌ی فارسی «افاداتی به فلسفه» را محمدرضا سهرابی انجام داده و نشر «می‌خوانم» منتشر کرده است. خواندن این کتاب بیشتر شبیه ورود به کارگاهی است که در آن خود ابزارهای فلسفه دوباره ساخته می‌شوند: واژه‌ها هنوز تثبیت نشده‌اند، راه‌ها به یک مقصد روشن ختم نمی‌شوند و تفکر باید خطر کند تا شاید بتواند پرسشی را که متافیزیک قرن‌ها به شیوه‌ای خاص طرح کرده، این بار از جای دیگری آغاز کند.