کتاب برزخ

کتاب «برزخ» نوشته‌ی توماس الوی مارتینث نویسنده و روزنامه‌نگار آرژانتینی، رمانی است درباره‌ی انتظاری که پایان نمی‌گیرد. این اثر آخرین رمانی است که مارتینث منتشر کرد و در سال ۲۰۰۸ دو سال پیش از مرگ او به چاپ رسید. داستان در ظاهر روایتی عاشقانه و رازآلود است، اما زمینه‌ی آن دوران دیکتاتوری نظامی آرژانتین، میان سال‌های ۱۹۷۶ تا ۱۹۸۳، است؛ دوره‌ای که شمار زیادی از مخالفان حکومت و حتی افراد مظنون به مخالفت ربوده شدند و دیگر هیچ‌کس خبری از آن‌ها نشنید. رمان از دل همین تجربه‌ی تاریخی شکل می‌گیرد و مخاطبش خواننده‌ای است که ادبیات داستانی را با پرسش‌های سیاسی و تاریخی کنار هم می‌خواهد.
شخصیت اصلی امیلیا دوپوی است، زنی آرژانتینی که نقشه‌بردار است و سال‌هاست در نیوجرسی زندگی می‌کند. در زمستان ۱۹۷۶ همسرش، سیمون کاردوسو، هم او نقشه‌بردار، به دست نیروهای نظامی ناپدید می‌شود. از آن روز امیلیا نه می‌تواند مرگ او را بپذیرد و نه دلیلی قطعی برای زنده بودنش دارد. او زندگی‌اش را در همین فاصله‌ی تلخ می‌گذراند، میان امید و ناامیدی و سی سال بعد در رستورانی در نیوجرسی ناگهان مردی را می‌بیند که همان سیمون است، با همان چهره و همان سن‌وسالی که در سال ۱۹۷۶ داشت. گویی زمان برای او نگذشته است. رمان از همین لحظه وارد قلمرویی می‌شود که نمی‌توان با اطمینان گفت واقعی است یا خیالی، ماورایی است یا زاده‌ی سوگ و حافظه. در اینجا بیش از این به جزئیات ماجرا نمی‌پردازیم تا خواننده خودش آن را دنبال کند.
«برزخ» در این رمان وضعیتی معلق است، میان گذشته و حال، حضور و غیاب، زندگی و مرگ و حتی واقعیت و خیال. مارتینث برای ساختن این فضا به «کمدی الهی» دانته، به‌ویژه بخش برزخ آن، ارجاع می‌دهد و مفهوم برزخ را برای تجربه‌ی بازماندگانی به کار می‌گیرد که عزیزشان بی‌جسد و بی‌سند ناپدید شده است. پرسش‌هایی که رمان پیش می‌کشد از همین‌جا می‌آید: با کسی که مرگش هرگز ثابت نشده چه باید کرد؟ سوگواری برای او چگونه ممکن است؟ و تاریخی که قربانیانش را حذف کرده، آیا می‌تواند آن‌ها را بازگرداند؟ جوان ماندن سیمون در این چارچوب بیش از یک ماجرای عجیب است و به زمانی اشاره دارد که برای ناپدیدشدگان و خانواده‌هایشان متوقف شده است.
روایت رمان فقط از زبان امیلیا پیش نمی‌رود. نویسنده‌ای آرژانتینی که در نیوجرسی زندگی می‌کند و با امیلیا آشناست، وارد داستان می‌شود و بخشی از ماجرا را روایت می‌کند. این شخصیت عمدا شباهت‌هایی به خود مارتینث دارد، نویسنده‌ای که خودش در سال‌های دیکتاتوری به تبعید رفت و سال‌ها از آرژانتین دور بود. همین حضور رمان را به تأملی درباره‌ی خود داستان‌گویی هم تبدیل می‌کند و مرز میان مستندنگاری تاریخی و روایت خیالی را عمدا مبهم می‌گذارد. ترکیب واقع‌گرایی تاریخی، عناصر شگفت و ارجاع‌های ادبی، به متن لایه‌هایی می‌دهد که خواننده را به خواندن دقیق‌تر و گاه بازگشت به صفحه‌های قبلی وامی‌دارد.