کتاب شایعاتی درباره جایی بهتر

«شایعاتی درباره جایی بهتر» رمانی از مصطفی حسینیون است که جهانی کوچک، منظم و به ظاهر بی‌نقص می‌سازد تا از خلال آن سازوکارهای کنترل، مصرف و عادی‌شدن امر نامعقول را بررسی کند. ساکنان این جهان «آدم‌کوچولوها» هستند؛ موجوداتی که زندگی‌شان تقریبا از پیش اندازه‌گیری، قیمت‌گذاری و تنظیم شده است. برای نیازهای مختلف اداره‌ای وجود دارد، جزئی‌ترین امور تابع مقررات‌اند و حتی چیزهایی که معمولا خصوصی یا انسانی تصور می‌کنیم می‌توانند به کالا، خدمت یا موضوع صدور مجوز تبدیل شوند. حسینیون به جای ساختن دیستوپیایی تیره و خشن از همان ابتدا، نظمی مضحک و در عین حال آشنا می‌سازد که ترس اصلی‌اش از طبیعی‌شدن همین وضعیت می‌آید. یکی از شخصیت‌های مرکزی، تیتانیوم، نمونهٔ شهروند سازگار این سیاره است. شغل، خانه و زندگی خانوادگی‌اش در چهارچوب همان نظم اداری تعریف شده و بسیاری از اموری که برای خواننده غریب یا آزاردهنده‌اند، برای او چنان عادی شده‌اند که حتی نیازی به توجیه ندارند. در برابر این نظم، حضور دختر جوانی که نقاشی می‌کند شکافی ایجاد می‌کند. هنر در چنین جهانی فعالیتی بی‌خطر و تزئینی نیست؛ امکانی است برای دیدن چیزی که دستگاه رسمی نمی‌تواند کاملا در قالب‌های آماده جا دهد. رمان بدون تبدیل این شخصیت به قهرمانی ساده، از همین تفاوت برای پرسیدن دربارهٔ امکان تخیل در جامعه‌ای استفاده می‌کند که تقریبا همه‌چیز را پیشاپیش تعریف کرده است. طنز مهم‌ترین ابزار حسینیون در ساختن این جهان است. نام اداره‌ها، قوانین پرشمار، کالایی‌شدن روابط و وسواس نظام نسبت به کنترل جزئیات عمدا تا مرز اغراق پیش می‌روند. اما اغراق در خدمت فرار از واقعیت نیست؛ برعکس، قرار است منطق برخی مناسبات آشنا را آن‌قدر بزرگ کند که ساختارشان دیده شود. وقتی دوستی نیازمند مجوز است، خاطره خریدوفروش می‌شود یا حتی لبخند به خدمتی قابل‌محاسبه تبدیل می‌شود، مسئله فقط شوخی با دیوان‌سالاری نیست؛ رمان دربارهٔ جهانی حرف می‌زند که در آن بازار و اداره می‌توانند به لایه‌هایی از زندگی نفوذ کنند که پیش‌تر خارج از محاسبه تصور می‌شدند. از این جهت، مقایسه با سنت رمان‌های ویران‌شهری اجتناب‌ناپذیر است، اما «شایعاتی درباره جایی بهتر» بیش از سرکوب آشکار به رضایت و سازگاری توجه دارد. آدم‌کوچولوها لزوما هر لحظه با زور و مجازات اداره نمی‌شوند؛ بسیاری از قواعد را پذیرفته‌اند، زبان نظام را به زبان خود تبدیل کرده‌اند و جهان موجود را تنها صورت ممکن زندگی می‌دانند. همین نکته وجه اجتماعی رمان را تقویت می‌کند: قدرت زمانی پایدارتر می‌شود که دیگر فقط بیرون از فرد حضور نداشته باشد. نقطهٔ قوت اثر، انسجام میان جهان‌سازی و طنز اجتماعی آن است. تقریبا هر جزء عجیب این سیاره به مسئله‌ای دربارهٔ مصرف، طبقه، نظارت یا استانداردسازی زندگی متصل می‌شود. در مقابل، همین ساختار تمثیلی گاه شخصیت‌ها را بیش از آنکه افرادی با پیچیدگی روانی مستقل باشند، به حاملان ایده تبدیل می‌کند و برخی از نشانه‌های جهان داستان عمدا چنان صریح‌اند که فضای کمتری برای ابهام باقی می‌گذارند. عنوان «شایعاتی درباره جایی بهتر» دقیقا بر نقطهٔ حساس رمان دست می‌گذارد: در جهانی که به ساکنانش آموخته شده همین نظم بهترین و طبیعی‌ترین وضعیت ممکن است، حتی شنیدن شایعه‌ای دربارهٔ جایی دیگر می‌تواند آغاز مسئله باشد. پیش از آنکه کسی بتواند جهانی متفاوت بسازد، شاید نخست باید بتواند امکان وجود آن را تصور کند.