کتاب لعاب

کتاب «لعاب» به قلم امید قجریان است که با همت نشر فرهنگ معاصر در قالبی نفیس منتشر شده و به عنوان نامزد چهل‌ودومین جایزه کتاب سال ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است. این کتاب که حاصل بیش از یک دهه پژوهش، تدریس دانشگاهی و کشف‌وشهود میدانی نویسنده است، می‌کوشد خلأ فقدان منابع علمی و مکتوب در حوزه هنر-صنعت سفال و سرامیک را پر کند. با وجود پشتوانه ده‌هزارساله سفال‌گری و قدمت سه‌هزارساله دانش لعاب در ایران که نمونه‌های برجسته آن در چغازنبیل، شوش و تخت‌جمشید قابل مشاهده است، بسیاری از این دستاوردها تا پیش از این به شیوه‌ای علمی مکتوب نشده و سینه به‌سینه منتقل می‌شدند. قجریان با نگارش این اثر، دانشی پررمزوراز را که روزگاری در انحصار صنعتگران بود و اندیشمندانی چون جابربن‌حیان، زکریای رازی و ابوریحان بیرونی به آن پرداخته بودند، بازیابی کرده و به زبان مدرن و دانشگاهی امروز بازگردانده است. هدف او از این کار، نه‌تنها ارائه یک راهنمای کارآمد برای دانشجویان، پژوهشگران و هنرمندان، بلکه ادای دینی به میراث گران سنگ و تلاش‌های پیشینیان در این سرزمین است.
این کتاب در ۹ فصل تدوین شده است؛ از «شناخت لعاب» و تفاوت آن با شیشه در فصل نخست، تا «ترکیبات پایه لعاب»، «شیوه فرمول‌نویسی»، «منابع تأمین‌کننده مواد اولیه»، «اکسیدهای رنگ‌دهنده»، «عیب‌یابی» و «لعاب‌های ویژه» در فصول بعدی. لعاب در این اثر به عنوان پوششی تعریف می‌شود که روی سطوح متخلخل سرامیکی اعمال شده و علاوه بر زیبایی، نفوذپذیری و مقاومت آن‌ها را بهبود می‌بخشد. نویسنده رویکردی هنری اتخاذ کرده و از میان ۵۵ تصویر کتاب، ۴۵ تصویر را به شاهکارهای فرهنگ و هنر ایران اختصاص داده است. او در این مسیر، پیوندی عمیق میان علم شیمی، فناوری سرامیک و تاریخ فرهنگ ایرانی برقرار می‌سازد و به مفاهیمی چون رنگ فیروزه‌ای ایرانی که ریشه در خاک و طبیعت این سرزمین دارد، می‌پردازد.
یکی از بخش‌های جذاب کتاب، بررسی شیوه‌های بومی و کهن مانند فناوری ساخت خرمهره‌های ایرانی است. نویسنده توضیح می‌دهد که این مهره‌های کبودرنگ که برای دفع شر و چشم‌زخم استفاده می‌شدند، بدنه‌ای کاملا از جنس سیلیس دارند و با چسب‌های حیوانی مانند سریشم شکل می‌گیرند. رنگ آبی خاص آن‌ها نیز که در طبیعت مشابهی ندارد، احتمالا از کشفیات اتفاقی در کوره‌های ذوب مس در کنار معادن سیلیس نشئت گرفته است. بنابر گفته قجریان، ایده نگارش این اثر از نیاز مبرم جامعه هنری به منابع مکتوب شکل گرفت و بخش عمده آن در اوایل دهه نود خورشیدی نوشته شد؛ اما به دلیل حساسیت‌های علمی، تاریخی و تلاش برای انطباق متون کهن با دانش روز، انتشار آن یک دهه به طول انجامید. در نهایت، «لعاب» اثری است که نه‌تنها یک مرجع کامل فنی است، بلکه آیینه تمام‌نمای پیوند هنرمندانه علم و فرهنگ در تاریخ ایران زمین به شمار می‌رود.