کتاب تجدید حیات صوفیه در ایران عصر زندیه و قاجاریه

کتاب «تجدید حیات صوفیه در ایران عصر زندیه و قاجاریه» اثری تحلیلی و انتقادی به قلم مسعود شیربچه است که به بازخوانی یکی از دوره‌های پرابهام و کمترشناخته‌شده تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران، یعنی دوران گذار از زندیه به قاجاریه می‌پردازد. این اثر با تمرکز بر احیای جریان‌های تصوف، به‌ویژه طریقت نعمت‌اللهی و چهره‌هایی چون نورعلیشاه اصفهانی، می‌کوشد تا زوایای پنهان این عصر پیشامدرن را که مورخان از آن با عنوان دوران فترت یاد می‌کنند، روشن سازد. پس از سقوط صفویه و تلاطم‌های افشاریه، ایران در قرن دوازدهم هجری با بی‌ثباتی سیاسی، جنگ‌های داخلی و ضعف ساختاری مواجه شد. در دولت کوتاه‌مدت زندیه، به دلیل عدم علاقه پادشاهانی چون کریم‌خان به ثبت وقایع و نبود کانون‌های ادبی دربار، تاریخ‌نگاری رسمی و تذکره‌نویسی به‌شدت بی توجه ماند و در نتیجه، پژوهش درباره این برهه با کمبود شدید منابع معتبر روبه‌رو است. نویسنده با درک این چالش، نشان می‌دهد که تذکره‌نویسان صوفیه نیز اغلب با نادیده گرفتن تاریخ رسمی، سرگذشت احیاگران طریقت را خارج از بستر زمانی دقیق و همراه با اشتباهات تکراری نگاشته‌اند. تمایز کار شیربچه در این پژوهش، پرهیز از داستان‌پردازی‌های احساسی و شخصیت‌پردازی‌های غیرعلمی است که آفت بسیاری از متون تاریخی به شمار می‌رود. او با اتخاذ رویکردی انتقادی، مبنای کار خود را بر گاه‌شماری و وقایع تاریخ رسمی استوار کرده و داده‌های پراکنده تذکره‌ها را با تکیه بر اسناد معتبر و قرائن تاریخی بازسازی نموده است. وی هرجا که منابع ساکت بوده‌اند، با شجاعت علمی سکوت کرده و از پر کردن خلأها با حدس و گمان‌های شخصی پرهیز نموده است. انگیزه نگارش این اثر نیز ریشه در تجربه زیسته نویسنده در سال 1360خورشیدی دارد؛ زمانی که مشاهده یک متن دست‌نویس بر مزار مشتاق‌علیشاه در کرمان، شعله اشتیاقی درونی را در او برافروخت که پس از دهه‌ها جست‌وجو در اسناد تاریخی، به خلق این کتاب منتهی شد. این دلبستگی عمیق، روایتی صمیمی و در عین حال مستند به کتاب بخشیده است.
این پژوهش جامع در قالب 9فصل پیوسته تدوین شده است که مسیر تکامل و احیای تصوف را از ورود سفرای طریقت به ایران تا وقایع اصفهان، کرمان، عتبات عالیات و در نهایت سرانجام نورعلیشاه در منطقه پل ذهاب به تصویر می‌کشد. خواننده در طول این فصول با رویدادهای مهمی چون برخورد علما و عامه با صوفیان، فاجعه قتل مشتاق‌علیشاه، و نقش شخصیت‌هایی چون معصوم‌علیشاه و بی‌بی‌جان حیاتی آشنا می‌شود. در نهایت، این اثر نه‌تنها یک گزارش توصیفی، بلکه تلاشی برای ورود به میدان دشوار پژوهش در عصری کم‌منبع است که با استفاده دقیق از منابع، پیوندی منطقی میان تاریخ رسمی و سرگذشت طریقت‌های عرفانی برقرار می‌سازد و خلأ دانشی بزرگی را در حوزه تاریخ تصوف ایران پر می‌کند.