کتاب جستارهای انتقادی در فلسفه دین (جلد اول)

کتاب «جستارهای انتقادی در فلسفه دین؛ دفتر اول: عقل و وحی» اثری به قلم محمد عرب‌صالحی است که از سوی سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی منتشر شده است. فلسفه دین همواره عرصه‌ای برای تلاقی و گاه تقابل آرای گوناگون بوده است. در دوران معاصر، جریانی فکری موسوم به «اعتزال‌نو» با ورود به این عرصه، دیدگاه‌هایی چالش‌برانگیز مطرح کرده که گاه با آموزه‌های اصیل دینی در تعارض است. نویسنده در این کتاب کوشیده است تا با زبانی علمی، مستدل و در عین حال روشن، به دفاعی عقلانی از مبانی معرفتی دین بپردازد و به شبهات این جریان درباره نسبت میان عقل و وحی پاسخی روشمند ارائه دهد.
بخش عمده‌ای از این کتاب به واکاوی و نقد نگاه نواندیشانی چون عبدالکریم سروش و نصر حامد ابوزید اختصاص دارد. یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی که کتاب به آن می‌پردازد، نظریه‌ای است که وحی قرآنی را صرفا یک تجربه شخصی یا جوشش از درون پیامبر می‌پندارد. مولف با دلایل متعددی اعم از درون‌متنی و برون‌متنی این دیدگاه را رد می‌کند. او به ویژگی‌های منحصربه‌فرد وحی نبوی، قطع شدن وحی در مواقع نیاز شدید پیامبر، نزول ناگهانی و بدون پیش‌زمینه آن و از همه مهم‌تر، تحدی و مبارزه‌طلبی بی‌بدیل قرآن اشاره می‌کند تا نشان دهد وحی بسیار فراتر از یک مکاشفه و تجربه درونی است. در این مسیر، ادعاهایی مانند تشبیه پیامبر به خطیب و بلندگو یا تمثیل طوطی و زنبور نیز با استناد به آیات قرآن به دقت نقد می‌شوند.
در گام بعدی، نویسنده به سراغ نقد رویکرد گزاره‌ای به وحی می‌رود. در این رویکرد ادعا می‌شود که خداوند تنها مفاهیم و معانی را به پیامبر منتقل کرده و الفاظ قرآن ساخته ذهن و زبان پیامبر است. مولف می نویسد که پذیرش این نگاه، قداست و اعتبار متن قرآن را در حد احادیث تنزل داده و راه را برای تاریخی پنداشتن آموزه‌های الهی باز می‌کند. در مقابل، کتاب با ارائه شواهد محکم ثابت می‌کند که وحی قرآنی ماهیتی کاملا زبانی دارد. استفاده مکرر از فرمان «قل» (بگو)، تأکید بر خواندن و تلاوت، عربی بودن متن و اعجاز لفظی و بیانی قرآن، همگی گواه بر این هستند که کلمات قرآن عینا کلام خداوند است و بر پیامبر نازل شده است. بخش پایانی این اثر، پاسخی روشن به ادعای تاریخمندی قرآن است؛ ادعایی که می‌گوید چون قرآن دارای خطابات شفاهی به مردم عصر نزول است، پس به همان دوره تاریخی محدود می‌شود. نویسنده با بهره‌گیری از مبانی علم اصول فقه، مانند تفاوت میان قضایای حقیقیه و خارجیه و همچنین قاعده اشتراک در تکلیف، اثبات می‌کند که گفتاری بودن قرآن و مخاطب قرار دادن عده‌ای خاص در زمان نزول، هرگز به معنای انحصار پیام به آن‌ها نیست. خطابات الهی ظرفیتی جهان‌شمول دارند و گذر زمان از اعتبار آن‌ها نمی‌کاهد. این کتاب اثری مناسب برای پژوهشگران، استادان و علاقه‌مندان به کلام جدید است که می‌خواهند با نگاهی نقادانه و استوار، از حریم متون مقدس دفاع کنند.