کتاب مسافرت به ایران

کتاب «مسافرت به ایران: دوران فتحعلی شاه قاجار» (۱۸۱۷ میلادی) نوشته موریس دوکوتزبوئه، سفرنامه ای تاریخی است که بر پایه تجربه های شخصی نویسنده در همراهی با هیات دیپلماتیک روسیه تدوین شده است. دوکوتزبوئه که فرزند آگوست فون کوتزبوئه نویسنده‌ آلمانی بود، در این سفرنامه مشاهدات خود را درباره ایران در اوایل قرن نوزدهم ثبت می کند. متن کتاب ابتدا به زبان آلمانی منتشر شد و سالها بعد ترجمه فارسی آن توسط محمود هدایت در ایران در دسترس قرار گرفت.
این سفرنامه از نقطه آغاز حرکت از روسیه شروع می شود و سپس عبور از قفقاز و ورود به خاک ایران را شرح می دهد. مسیر حرکت هیات روسیه از شهرها و مناطق مختلف می گذرد و نویسنده تلاش می کند تصویری دقیق از جغرافیا، معماری و ساختارهای شهری و روستایی ارائه دهد. او علاوه بر توصیف محیط، به آداب و رسوم، پوشش مردمان محلی و شکل ارتباطات اجتماعی اشاره می کند. محور اصلی این بخش ها، ارائه تصویری زنده از زندگی روزمره ایرانیان در دوران قاجار است. همین جنبه ها سبب شده کتاب برای پژوهشگران تاریخ اجتماعی و مردم‌شناسی ارزشمند باشد.
بخش مهمی از کتاب به ساختار سیاسی و دربار فتحعلی شاه اختصاص دارد. دوکوتزبوئه دیدارهای رسمی، مراسم درباری و شیوه تعامل رجال سیاسی با شاه را توصیف می کند. او جایگاه ولیعهد عباس میرزا را در عرصه نظامی و دیپلماتیک بررسی می کند و نقش او را در سیاست خارجی ایران توضیح می دهد. همچنین، توصیف ظاهری و رفتاری شخصیت های درباری، جایگاه زنان سلطنتی و تشریفات رسمی دربار قاجار، برای خواننده امروزی نیز دیدی تاریخی درباره نظام حکمرانی آن دوره فراهم می آورد.
در بخش دیگری از کتاب نویسنده دیدگاه های علمی و فرهنگی رایج در ایران را از خلال گفت وگو با رجال سیاسی و ادیبان بررسی می کند. مناظره میان او و میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله درباره موضوعات نجوم و ریاضیات نمونه ای از تلاقی علمی میان نگاه اروپایی و اندیشه ایرانی است. بیان این بحث ها نشان می دهد که اثر تنها به روایت ظاهری سفر اکتفا نمی کند و سعی دارد تعاملات فکری و فرهنگی را نیز مستند کند.