کتاب مولانا و قصه درمانی

«مولانا و قصه‌درمانی» نوشته مهدی کمپانی زارع، پژوهشی در امتداد سال‌ها درگیری نویسنده با جهان فکری مولاناست؛ جهانی که او پیش‌تر از زاویه‌هایی مانند معنای زندگی، اخلاق، آزادی، عشق و تصور خدا بررسی کرده است. کمپانی زارع در این کتاب سراغ یکی از بنیادی‌ترین ویژگی‌های «مثنوی» می‌رود: اینکه مولانا بسیاری از دشوارترین حرف‌های خود درباره انسان را در قالب قصه می‌زند. پرسش محوری کتاب را می‌توان چنین صورت‌بندی کرد: چرا مولانا برای سخن گفتن از ترس، میل، رنج، خودفریبی، حسادت، فقدان و دگرگونی انسان این اندازه به روایت وابسته است، و آیا این قصه‌ها هنوز می‌توانند چیزی در شیوه دیدن ما به خودمان تغییر دهند؟ «مولانا و قصه‌درمانی» در سال ۱۴۰۴ از سوی نشر نگاه معاصر منتشر شده و در کارنامه نویسنده ادامه همان پروژه‌ای است که آثار متعدد او درباره ابعاد مختلف اندیشه مولانا را به یکدیگر پیوند می‌دهد. قصه در مثنوی معمولا تزئینی برای یک آموزه از پیش آماده نیست. مولانا موقعیتی می‌سازد، آدمی را درون آن قرار می‌دهد و اجازه می‌دهد ضعف یا بصیرت او در جریان عمل آشکار شود. شخصیت ممکن است چیزی را درباره خود نداند که خواننده به‌تدریج متوجه آن می‌شود؛ ممکن است برای حل مشکلی درست از همان چیزی استفاده کند که مشکل را عمیق‌تر می‌کند، یا در پی خواسته‌ای باشد که رسیدن به آن تازه ماهیت میلش را آشکار می‌سازد. همین ویژگی سبب شده قصه‌های مثنوی ظرفیت بالایی برای خوانش روان‌شناختی داشته باشند. در درس‌گفتارهای تحلیلی کمپانی زارع درباره مثنوی نیز این روش به‌روشنی دیده می‌شود. او برای نمونه در داستان کنیزک و زرگر، از ظاهر روایت به مسئله میل، رنج نرسیدن و حتی ملال پس از رسیدن حرکت می‌کند و در داستان وزیر یهودی، لایه‌های روانی و اجتماعی روایت را در کنار معنای عرفانی آن می‌خواند. آنچه قصه را در چنین خوانشی مهم می‌کند، قدرت آن در دور زدن مقاومت مستقیم آدمی است. نصیحت معمولا با مخاطبی روبه‌روست که آماده دفاع از خود است؛ اما قصه ابتدا درباره «دیگری» حرف می‌زند. خواننده رفتار شخصیت را می‌بیند، خطای او را تشخیص می‌دهد، گاه به او می‌خندد یا از سرنوشتش متأثر می‌شود و تازه پس از آن ممکن است شباهتی ناخوشایند میان آن شخصیت و خودش کشف کند. مثنوی بارها از همین فاصله استفاده می‌کند. داستان به خواننده امکان می‌دهد پیش از آنکه احساس کند متهم شده است، الگوی رفتاری را ببیند. از این حیث، قصه می‌تواند وسیله‌ای برای خودشناسی باشد. اما عنوان «قصه‌درمانی» نیازمند یک احتیاط مهم است. نباید از آن نتیجه گرفت که مولانا در قرن هفتم هجری صاحب نوعی روان‌درمانی مدرن بوده یا حکایت‌های مثنوی را می‌توان جانشین درمان بالینی دانست. در روان‌شناسی معاصر، روش‌هایی که از متن و روایت استفاده می‌کنند تعریف، چارچوب و شواهد تجربی خاص خود را دارند. برای بعضی صورت‌های کتاب‌درمانی شواهد امیدوارکننده‌ای وجود دارد، اما میزان اثربخشی به نوع مشکل، شیوه مداخله و جمعیت مورد مطالعه بستگی دارد و نمی‌توان این یافته‌ها را بی‌واسطه به خواندن حکایت‌های عرفانی تعمیم داد. حتی درباره روایت‌درمانی معاصر نیز کیفیت شواهد در همه حوزه‌ها یکسان نیست. بنابراین ارزش کتاب کمپانی زارع را بهتر است در قلمرو تفسیر روان‌شناختی و وجودی مثنوی جست، نه در اثبات یک روش درمانی بالینی مستقل. این تمایز نقطه قوت کتاب را نیز روشن‌تر می‌کند. کمپانی زارع از آن دسته مولوی‌پژوهانی است که نمی‌خواهد مثنوی را پشت دیوار شرح لغت و اصطلاح نگه دارد. تحصیلات و نوشته‌های او در فلسفه، کلام و عرفان و سال‌ها تدریس درباره مثنوی باعث شده پرسش او معمولا این باشد که یک مفهوم مولانایی در تجربه واقعی انسان چه معنایی پیدا می‌کند. همین مسیر در آثاری چون «مولانا و معنای زندگی»، «مولانا و اخلاقی زیستن»، «مولانا و عقل بشری» و «آزادی و آزادگی به روایت مولانا» نیز دیده می‌شود. «مولانا و قصه‌درمانی» این بار به خود روایت به‌عنوان ابزار انتقال و تجربه معنا توجه می‌کند. محدودیت چنین رویکردی نیز درست در نزدیکی همین مزیت قرار دارد. هرچه مفاهیم روان‌شناسی امروز بیشتر بر یک متن عرفانی قدیم افکنده شوند، خطر زمان‌پریشی بیشتر می‌شود؛ یعنی ممکن است تجربه‌ای که مولانا با زبان عرفانی، اخلاقی و دینی خود توضیح داده است، با مفهومی جدید برابر گرفته شود که تاریخ و مبانی کاملا متفاوتی دارد. خواندن خوب این کتاب مستلزم حفظ همین فاصله است: مولانا روان‌شناس بالینی نبود، اما شناختی کم‌نظیر از تناقض‌های میل، خودفریبی، عادت، رنج و تغییر آدمی داشت. ارزش قصه‌های او شاید دقیقا در همین نقطه باشد. آدم در برابر آینه می‌تواند رویش را برگرداند، اما قصه آینه‌ای است که مدتی وانمود می‌کند درباره کس دیگری سخن می‌گوید. وقتی حکایت