«نکسوس: تاریخ مختصر شبکههای اطلاعاتی از عصر حجر تا هوش مصنوعی» از پرسشی آغاز میشود که در نگاه اول خلاف شهود است: اگر انسان امروز بیش از هر زمان دیگری اطلاعات در اختیار دارد، چرا همچنان میتواند تصمیمهای جمعی فاجعهبار بگیرد؟ یوال نوح هراری پاسخ را در تمایزی میجوید که بخش بزرگی از کتاب بر آن بنا شده است: اطلاعات با حقیقت یکی نیست. شبکههای اطلاعاتی وظیفه ندارند الزاما جهان را درست بازنمایی کنند؛ کار اصلی آنها میتواند پیوند دادن شمار بزرگی از انسانها، هماهنگکردن رفتار آنان و ایجاد نظم باشد. همین توانایی است که هم تمدنها را ساخته و هم امکان سازماندهی سرکوب، توهم جمعی و خشونت در مقیاسی عظیم را فراهم کرده است. هراری برای توضیح این ایده، تاریخ بسیار بلندی را طی میکند: از جوامع نخستین و روایتهای شفاهی تا متون مقدس، بوروکراسی، چاپ، دولتهای مدرن، رسانههای جمعی و سرانجام رایانه و هوش مصنوعی. در این روایت، اسطوره و سند اداری دو قطب کاملا جدا نیستند. هر دو میتوانند شبکهای از انسانها را حول مجموعهای مشترک از نشانهها سازمان دهند. کلیسا، دولت، بانک یا ارتش بدون اطلاعات مشترک قادر به عمل نیستند؛ اما این اطلاعات لزوما گزارشی بیطرف از واقعیت نیست. گاه داستانی مشترک، قانونی قراردادی یا طبقهبندیای اداری برای حفظ شبکه موثرتر از حقیقت تجربی عمل میکند. یکی از مفاهیم کلیدی کتاب «سازوکار خوداصلاحی» است. از نظر هراری، تفاوت مهم میان شبکههای اطلاعاتی سالم و خطرناک فقط در میزان اطلاعات آنها نیست، بلکه در تواناییشان برای کشف و تصحیح خطاست. علم با وجود اشتباههای فراوان میتواند پیش برود، زیرا نهادهایی برای نقد، آزمایش و بازنگری ساخته است. دموکراسی نیز، در بهترین حالت، با توزیع قدرت و امکان مخالفت همین کار را در سیاست انجام میدهد. در مقابل، نظامهای تمامیتخواه گرایش دارند اطلاعات را در یک مرکز جمع کنند و همان مرکزی را که تصمیم میگیرد، از نقد نیز مصون سازند. نتیجه میتواند شبکهای بسیار کارآمد باشد که خطاهای خود را دیر تشخیص میدهد یا اصلا نمیپذیرد. از اینجا کتاب به هوش مصنوعی میرسد و لحن آن تیرهتر میشود. هراری بر تفاوتی تأکید میکند که از نظر او فناوریهای پیشین را از هوش مصنوعی جدا میکند: چاپخانه، رادیو یا تلویزیون خودشان معنا تولید نمیکردند و تصمیم نمیگرفتند؛ هوش مصنوعی میتواند متن، تصویر، پیشنهاد، طبقهبندی و تصمیم تولید کند و بهتدریج درون خود شبکهی اطلاعاتی به عاملی فعال بدل شود. خطر اصلی برای هراری رباتهای مسلح شبیه فیلمهای علمیتخیلی نیستند؛ مسئله شبکههایی است که ممکن است سیاست، بازار، رسانه و روابط انسانی را با منطقی شکل دهند که دیگر برای انسان کاملا قابل فهم یا کنترل نباشد. او در همین زمینه از امکان پیدایش «امپراتوریهای داده» و شکاف میان حوزههای دیجیتال رقیب سخن میگوید. کشوری که زیرساختهای اطلاعاتی، الگوریتمها و دادههایش تحت کنترل مراکزی بیرونی باشد، ممکن است نوعی وابستگی تازه را تجربه کند. این نگرانی، بحث هوش مصنوعی را از مسئلهی فناوری به مسئلهی قدرت سیاسی و ژئوپولیتیک منتقل میکند. قوت «نکسوس» در توانایی هراری برای متصلکردن دورهها و مثالهایی بسیار دور از یکدیگر است. کتاب اجازه میدهد انقلاب هوش مصنوعی را رخدادی کاملا بیسابقه نبینیم و آن را در تاریخ طولانی رابطهی اطلاعات و قدرت قرار دهیم. همین مقیاس، آسیبپذیری آن نیز هست. برخی پیوندهای تاریخی بسیار سریع ساخته میشوند و منتقدان به تعمیمهای گسترده، سادهسازی علل رویدادهایی چون شکار جادوگران و گاه بزرگنمایی ظرفیت کنونی هوش مصنوعی ایراد گرفتهاند. از این رو بهتر است تزهای کلان کتاب را چارچوبهایی برای فکرکردن بدانیم، نه نتیجههایی که همهی جزئیات تاریخی آنها به یک اندازه تثبیت شده است. «نکسوس» در ۲۰۲۴ منتشر شد و پس از «انسان خردمند»، «انسان خداگونه» و «۲۱ درس برای قرن بیستویکم» ادامهی روشن پروژهی فکری هراری است: فهم اینکه انسان چگونه با ساختن شبکههای همکاری به قدرتی عظیم رسیده است. تفاوت اینبار در این است که پرسش نهایی دیگر فقط دربارهی انسان نیست. برای نخستین بار شبکهای ساختهایم که بخشی از اطلاعاتش را موجوداتی غیرانسانی تولید و پردازش میکنند؛ و هنوز نمیدانیم سازوکار خوداصلاحی ما سریعتر رشد خواهد کرد یا قدرت چیزی که ساختهایم.
درباره یووال نوح هراری
یووال نوح هراری، زاده ی 24 فوریه ی 1976، تاریخ نگار و استاد تاریخ دانشگاه اورشلیم است. نوشته های هراری بیشتر به موضوعاتی چون اختیار، هوشیاری و تعاریف هوشمندی اختصاص دارند. او هر روز، دو ساعت به مدیتیشن و سکوت می پردازد و معلم مدیتیشن نیز هست. او گیاه خوار است، از شبکه های اجتماعی دوری می گزیند و داشتن گوشی هوشمند را برای خود مناسب نمی داند.
فناوری های مختلف قطعاً سرانجام ما نیست. هنوز هم می توانیم اقداماتی داشته باشیم و هنوز هم می توانیم این فناوری ها را متعادل و تنظیم کنیم و از این فناوری ها فقط در راه درست استفاده کرده باشیم