کتاب اسکندرنامه

«اسکندرنامه، روایت فارسی کالیستنس دروغین» به کوشش ایرج افشار روایت فارسی مجموعه‌ای از اقوال و اخباری است که قصه‌پردازی از مردم مصر که تعلیم و تربیت یونانی داشت و بعدها به نام «کالیستنس دروغین» مشهور شد، در قرن دوم میلادی تالیف کرده است. پژوهشگران ایرانی از جمله «ملک الشعرای بهار» و «ذبیح الله صفا» به کهنگی زبان فارسی در این کتاب که نسخه خطی منحصر به فرد آن متعلق به «سعید نفیسی» بوده است، تاکید کرده‌اند.
از نخستین سده‌های پس از میلاد، نویسندگان و دانشمندان در سرزمین‌های مختلف، کتاب‌هایی در شرح جهانگردی و کارهای «اسکندر مقدونی» به زبان‌های گوناگون نوشته‌اند. این‌گونه کتاب‌ها در زبان فارسی «اسکندرنامه» نامیده می‌شوند. این کتاب کهن‌ترین اسکندرنامه‌ی منثور به زبان فارسی است که گمان می‌رود در در قرن‌ ششم به دست «عبدالکافی بن ابی‌البرکات» نوشته شده باشد.
«اسکندرنامه» یک زمینه‌ی تاریخی واقعی دارد و آن حمله‌ی اسکندر مقدونی به شرق و براندازی حکومت هخامنشی است. فتوحات برق‌آسای او که افزون بر نبوغ نظامی‌اش، علل بی‌شمار دیگر داشت، صفاتی فوق بشری بدو بخشید. طبق نوشته‌ی پلوتارک اسکندر خود را از نسل خدایان می‌پنداشت. یکی از خویشان ارسطو، به نام کالیستنس، سرگذشت اسکندر را می‌نویسد، اما آن کتاب از میان می‌رود. در سده‌ی بعد از او داستان اغراق‌آمیز و شگفت‌انگیزی به عنوان سرگذشت اسکندر برساختند، و به کالیستنس نسبت دادند؛ این کتاب نخستین نمونه از انواع اسکندرنامه به‌شمار می‌آید که در قلمرو فتوحات منسوب به اسکندر از مرکز اروپا تا دامنه‌ی هیمالیا و از دریای عمان تا مدیترانه گسترش یافته است. کالیستنس دروغین، قصه‌پردازی مصری در‌ قرن‌ دوم‌ میلادی است که با فرهنگ یونانی آشنا بوده است. او از اخبار و اقوال‌ و روایاتی‌ که‌ درباره اسکندر شنیده بود، مجموعه‌ای یونانی فراهم آورد که منشأ همه روایات موجود از‌ قصه‌‌ی اسکندر است. نویسنده برای ثبت رویدادهای زندگی اسکندر مقدونی، جز اسکندرنامه‌ی عربی از کتاب‌های عامه‌پسند عهد خود هم بهره برده است. اهمیت این کتاب که در غرب ایران تدوین شده، گذشته از افسانه‌های زندگی اسکندر و بازتاب دادن افکار و خرافات عامه، در ویژگی‌های سبکی نثر آن و کاربرد لغات و تعبیرات کهن است. این نسخه‌ی ارزشمند، گذشته از روانی و شیوایی و فخامت زبان آن و اهمیتی که در بررسی تاریخ زبان فارسی دارد، از لحاظ مطالب و افسانه‌هایی هم که درباره «اسکندر» بیان داشته، حائز اهمیت بسیار است و از شاهکارهای دلپذیر ادبیات فارسی محسوب می‌شود.
«اسکندرنامه، روایت فارسی کالیستنس دروغین» کتابی خواندنی برای علاقمندان به زبان و ادب فارسی است که روایت‌هایی جذاب و پرکشش دارد.