کتاب با هم و تنها

در میان ازدحام جمعیت، دو نفر یکدیگر را پیدا می‌کنند و درست همان‌جا، در میان آدم‌هایی که از هر طرف به آنها تنه می‌زنند، از تنهایی حرف می‌زنند. حامد حجت‌خواه بخشی از «با هم و تنها» را برای معرفی رمانش با چنین صحنه‌ای انتخاب کرده است و این انتخاب اتفاقی به نظر نمی‌رسد. تناقضی که در عنوان کتاب هست با دیگری بودن و همچنان تنها ماندن از همین تصویر آغاز می‌شود. «با هم و تنها» رمانی فارسی با درون‌مایه‌ای فلسفی است که نشر آگه آن را نخستین‌بار در سال ۱۳۹۵ منتشر کرد و نویسنده نیز خود بر وجه فلسفی اثر تأکید کرده است. اما فلسفه در اینجا قرار نیست به شکل مقاله یا گفت‌وگویی نظری از بیرون بر داستان تحمیل شود؛ مسئله در تجربهٔ شخصیت‌ها شکل می‌گیرد: آیا حضور دیگری واقعا می‌تواند حصار تنهایی فرد را از میان ببرد؟ همین پرسش، عنوان رمان را از یک ترکیب شاعرانه به مسئله‌ای دربارهٔ رابطه تبدیل می‌کند. نزدیک شدن به دیگری همیشه به معنای فهمیدن او نیست. حتی دو انسانی که به یکدیگر توجه کرده‌اند، ممکن است همچنان با جهانی خصوصی روبه‌رو باشند که دیگری راهی مستقیم به آن ندارد. حجت‌خواه در نمونه‌ای که از کتاب منتشر کرده، این فاصله را از خلال نگاه، مکث، زبان بدن و گفت‌وگویی کوتاه می‌سازد. شخصیت راوی در برابر فردی قرار می‌گیرد که گویی او را از پیش می‌شناسد، حال آنکه خود راوی هنوز در فهم موقعیت سرگردان است. رابطه پیش از آنکه توضیح داده شود، حس می‌شود. این تقدم تجربه بر توضیح برای رمانی با داعیهٔ فلسفی مهم است. خطر چنین آثاری همیشه آن است که شخصیت‌ها به سخنگوی نظریه تبدیل شوند و داستان زیر وزن ایده‌ها خم شود. «با هم و تنها» دست‌کم در بخش‌هایی که نویسنده برای معرفی اثر منتشر کرده، مسیر متفاوتی را امتحان می‌کند: مفهوم تنهایی از وضعیت ملموس بیرون می‌آید. جمعیت زیاد است، فاصلهٔ جسمانی کم است، اما همین فشردگی به شکلی متناقضی احساس انفراد را شدیدتر می‌کند. مسئله دیگر «تنها بودن» در معنای فقدان همراه نیست؛ انسان می‌تواند در میان دیگران، حتی در کنار کسی که برایش مهم است، نوعی جدایی بنیادی را تجربه کند. شناخت دیگر آثار حجت‌خواه نیز به فهم این گرایش کمک می‌کند. او پیش از این در شعر فعالیت داشته و پس از «با هم و تنها» کتاب «از چشم‌انداز نیچه» را منتشر کرده که به خوانش «چنین گفت زرتشت» و اندیشهٔ نیچه اختصاص دارد. البته نباید رمان را صرفا پیش‌درآمدی داستانی بر کار فلسفی بعدی او دانست. با این حال، علاقهٔ نویسنده به تنهایی، فردیت، نسبت «من» با جمع و امکان عبور انسان از وضعیت موجود، در نوشته‌های فلسفی او نیز دیده می‌شود. این هم‌جواری نشان می‌دهد وجه فلسفی رمان بیشتر از یک برچسب تبلیغاتی است و به دغدغه‌ای ماندگار در کار نویسنده مربوط می‌شود. از نظر زبانی، نثر معرفی‌شده از کتاب به بیان عاطفی و تصویرسازی نزدیک است. نگاه‌ها، حرکت صورت، شدت ادراک راوی و تبدیل فضای واقعی به تصویری شبیه صحنهٔ تئاتر نشان می‌دهد حجت‌خواه به بیان صرفا واقع‌گرایانه قانع نیست. این زبان می‌تواند برای خواننده‌ای که با نثر احساسی و فلسفی ارتباط برقرار می‌کند جذاب باشد، اما همان ویژگی ممکن است برای مخاطبی که ایجاز و خویشتن‌داری روایی بیشتری می‌خواهد، در بعضی لحظات پررنگ جلوه کند. مرز میان شدت عاطفی موثر و توضیح بیش از اندازه، یکی از حساس‌ترین نقاط چنین سبکی است. «با هم و تنها» را بنابراین بهتر است رمانی دربارهٔ تنهایی اجتماعی یا عشق به معنای متعارف نخواند. پرسش عمیق‌تر آن دربارهٔ امکان اتصال دو خودآگاهی است. هر رابطه‌ای وعدهٔ عبور از تنهایی را با خود دارد، اما شاید خود دیگری بودن یعنی بخشی از انسان همیشه بیرون از دسترس دیگری باقی بماند. آنچه رابطه را ارزشمند می‌کند الزاما پایان تنهایی نیست؛ شاید همین کوشش برای رسیدن به کسی باشد که هرگز نمی‌توان کاملا به جای او ایستاد.