کتاب حکیم عمر خیام (رباعیات - خشتی)

«رباعیات خیام» با ترجمه پوران‌دخت پیرایش، دریچه‌ای است تازه به سوی فلسفه ژرف و تلخ‌اندیش خیام نیشابوری، این بار برای مخاطب آلمانی‌زبان. این کتاب با قطع خشتی بزرگ، جلد سخت و کاغذ گلاسه، چنان شکوه و فراخی دارد که گویی هر رباعی خیام، شایسته تماشا در ابعادی وسیع است. قطع خشتی بزرگ با نسبت تقریبا مربعی خود، فضایی دل‌گشا برای هم‌نشینی شعر فارسی و ترجمه آلمانی در کنار یکدیگر فراهم کرده است؛ گویی دو زبان، در دو سوی یک میدان، با هم به گفتگو نشسته‌اند.

پوران‌دخت پیرایش، مترجم این اثر، از جمله مترجمان ایرانی مقیم آلمان یا آشنا با زبان و فرهنگ آلمانی است. ترجمه او از رباعیات خیام، با هدف انتقال مفاهیم عمیق فلسفی و همچنین لطافت شاعرانه این رباعیات به زبان آلمانی صورت گرفته است. خیام در جهان غرب عمدتا از طریق ترجمه‌های ادوارد فیتزجرالد (به انگلیسی) شناخته شده است.

اما ترجمه‌های مستقیم از فارسی به آلمانی، به ویژه ترجمه‌هایی که توسط مترجمان ایرانی‌تبار انجام شده باشند، نادر و ارزشمندند. پیرایش به عنوان کسی که هم به زبان و فرهنگ ایرانی مسلط است و هم به زبان و روحیات مخاطب آلمانی، توانسته ترجمه‌ای ارائه دهد که هم وفادار به متن اصلی است و هم برای خواننده آلمانی‌زبان، قابل درک و دلنشین. نکته قابل توجه در این ترجمه، توجه به لحن و فضای خیام است.

خیام گاه شکاک و سرگشته است («آمد شدنی‌ام، چه سود آمدن من؟»)، گاه عیش‌اندیش و دم‌غنیمت‌شمار («چون عمر به سر آمد و جانی باقیست / می نوش که عمر باقی این است و بس»)، گاه عارف و رازآلود («در گردش گل، نهان بود رازی / کوته نظران ز درک آن عاجزند»). پیرایش با انتخاب واژگان دقیق و لحن مناسب در آلمانی، توانسته این طیف گسترده از حالات خیامانه را به خوبی منتقل کند. زبان فارسی-آلمانی این کتاب، آن را به ابزاری ارزشمند برای گروه‌های مختلف مخاطب تبدیل کرده است: از ایرانیانی که می‌خواهند خیام را به دوستان آلمانی خود هدیه دهند، تا دانشجویان و پژوهشگران ادبیات تطبیقی ایران و آلمان، تا آلمانی‌زبانانی که به دنبال آشنایی با یکی از مهم‌ترین شاعران فلسفی شرق هستند.

آلمان خود یکی از کشورهای پیشرو در ایران‌شناسی در غرب است (با استادانی مانند هلموت ریتر، یوهان کریستف بورگل و دیگران) و طبیعتا مخاطب آلمانی مشتاق و آماده‌ای برای دریافت متون کهن فارسی دارد. این کتاب پاسخی است به آن نیاز. قطع خشتی بزرگ، ابعاد جذابی ایجاد کرده که در آن، رباعی فارسی در سمت راست و ترجمه آلمانی در سمت چپ (یا روبروی آن) قرار گرفته است. خواننده می‌تواند ابتدا شعر فارسی را بخواند، لذت ببرد، سپس به ترجمه آلمانی نگاه کند و ببیند که چگونه مفاهیم و زیبایی‌ها از زبانی به زبان دیگر سفر کرده‌اند. ۱۴۴ صفحه کاغذ گلاسه و جلد سخت، این کتاب را به اثری نفیس و ماندگار تبدیل کرده است.

«رباعیات خیام» با ترجمه پوران‌دخت پیرایش برای چه کسانی است؟ برای ایرانیان مقیم آلمان و اتریش و سوئیس که می‌خواهند خیام را به همسایگان و دوستان آلمانی خود معرفی کنند، برای دانشجویان آلمانی‌زبان رشته ایران‌شناسی و شرق‌شناسی، برای علاقه‌مندان به شعر و فلسفه تطبیقی، و برای هر آلمانی‌زبانی که می‌خواهد بداند چرا خیام پس از هزار سال هنوز در ایران و جهان محبوب است.