کتاب این جا کنار تو

در ادبیات نوجوان، داستان فقط وسیله‌ای برای سرگرمی یا انتقال یک پیام تربیتی نیست؛ می‌تواند راهی برای نزدیک‌شدن به تجربه‌ها، پرسش‌ها و دغدغه‌هایی باشد که نوجوان شاید نتواند مستقیما درباره‌ی آن‌ها حرف بزند. کتاب «این‌جا کنار تو؛ ویژگی‌های تسهیلگر نوجوان با تکیه بر جهان داستان» نوشته‌ی شبنم صفایی با تکیه بر همین نگاه، به مفهوم تسهیلگری در کار با نوجوانان می‌پردازد و می‌کوشد تصویری از نقش بزرگسالی ارائه دهد که به‌جای قرار گرفتن در جایگاه صاحب پاسخ، امکان گفت‌وگو، فکر کردن و تجربه کردن را برای نوجوان فراهم می‌کند.
محور کتاب رابطه‌ی میان نوجوان و تسهیلگر است؛ رابطه‌ای که در آن شناخت نوجوان، شنیدن سخنان او و پذیرفتن استقلال فکری‌اش اهمیت دارد. تسهیلگر در این رویکرد معلمی نیست که مجموعه‌ای از پاسخ‌های درست را در اختیار دارد و قرار نیست نوجوان را به سمت نتیجه‌ای از پیش تعیین‌شده هدایت کند. نقش او بیشتر فراهم کردن شرایطی است که نوجوان بتواند درباره‌ی تجربه‌های خود فکر کند، پرسش مطرح کند، با دیدگاه‌های متفاوت روبه‌رو شود و در گفت‌وگو مشارکت داشته باشد.
بخش مهمی از این رویکرد از مسیر داستان و ادبیات نوجوان شکل می‌گیرد. داستان، امکان فاصله گرفتن از گفت‌وگوی مستقیم درباره‌ی مسائل شخصی را فراهم می‌کند و به نوجوان اجازه می‌دهد ابتدا درباره‌ی شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی صحبت کند. ممکن است یک تصمیم اخلاقی، تعارض میان دو شخصیت، رابطه‌ی یک نوجوان با خانواده، تجربه‌ی تنهایی یا مسئله‌ای مربوط به هویت، زمینه‌ی گفت‌وگویی را فراهم کند که در ادامه به تجربه‌های خود نوجوان ارتباط پیدا کند.
در چنین شرایطی تسهیلگر به‌جای آن‌که از داستان برای ارائه‌ی نتیجه‌ی اخلاقی استفاده کند، به آن به چشم فرصتی برای پرسش‌گری، تخیل، گفت‌وگو و کشف معنا نگاه می‌کند. انتخاب داستان، شیوه‌ی خواندن، نوع پرسش‌هایی که پس از آن مطرح می‌شود و فضایی که برای شنیدن پاسخ‌های مختلف ایجاد می‌شود، همگی بخشی از فرایند تسهیلگری هستند و داستان به‌عنوان ابزاری برای ارتباط با نوجوان و شناخت بهتر شیوه‌ی فکر کردن و احساس کردن او مطرح می‌شود.
چنین رویکردی، ویژگی‌های خاصی را برای فردی که با نوجوانان کار می‌کند ضروری می‌کند. گوش دادن بدون قضاوت، همدلی، صبوری، پذیرش تفاوت‌ها و توانایی ایجاد اعتماد از جمله ویژگی‌هایی هستند که در ارتباط با نوجوان اهمیت پیدا می‌کنند. تسهیلگر باید بتواند میان هدایت یک گفت‌وگو و دخالت در آن تفاوت بگذارد؛ یعنی گفت‌وگو را رها نکند، اما آن را نیز به سخنرانی بزرگسال تبدیل نکند. پرسش کردن نیز در این میان جایگاه مهمی دارد. پرسش مناسب می‌تواند نوجوان را به توضیح بیشتر، دیدن یک موقعیت از زاویه‌ای تازه یا فکر کردن درباره‌ی انتخاب‌های یک شخصیت دعوت کند، بی‌آن‌که پاسخ مشخصی را به او تحمیل کند. کتاب همچنین رابطه‌ی قدرت میان بزرگسال و نوجوان را مورد توجه قرار می‌دهد؛ زیرا تفاوت سن، تجربه و جایگاه اجتماعی می‌تواند باعث شود صدای بزرگسال بر صدای نوجوان غلبه کند. تسهیلگری مستلزم آن است که نوجوان صرفا مخاطب آموزش نباشد و فرصت داشته باشد نظر خود را شکل دهد و بیان کند. در این چارچوب، شناخت دوره‌ی نوجوانی نیز تنها به دانستن ویژگی‌های روان‌شناختی این سن محدود نمی‌شود، بلکه آشنایی با علایق، پرسش‌ها، حساسیت‌ها و تجربه‌های متنوع نوجوانان اهمیت پیدا می‌کند.
کتاب «این‌جا کنار تو» برای کسانی نوشته شده است که به‌شکل مستقیم یا غیرمستقیم با نوجوانان و ادبیات نوجوان سروکار دارند؛ از تسهیلگران و مربیان فرهنگی و آموزشی گرفته تا معلمان، مشاوران و افرادی که در حلقه‌های کتاب‌خوانی یا فعالیت‌های تربیتی با نوجوانان همراه می‌شوند. تمرکز اثر بر این است که چگونه می‌توان از داستان برای ایجاد موقعیت‌های گفت‌وگویی استفاده کرد و چه نوع حضوری از طرف بزرگسال می‌تواند به شکل‌گیری چنین گفت‌وگویی کمک کند. در این نگاه، نوجوان قرار نیست فقط شنونده‌ی توضیحات مربی باشد و داستان نیز قرار نیست بهانه‌ای برای آموزش مستقیم یک پیام باشد. ارتباط میان متن داستان، پرسش‌های نوجوان، پاسخ‌های متفاوت او و حضور تسهیلگر، فرایندی را شکل می‌دهد که در آن خواندن می‌تواند به گفت‌وگو و گفت‌وگو به شناخت بیشتر تبدیل شود.