کتاب گلوگاه

قدرت یک کشور در قرن بیست‌ویکم لزوما با اندازه‌ی ارتش یا تعداد ناوهای جنگی‌اش سنجیده نمی‌شود؛ این ایده‌ی مرکزی کتاب «گلوگاه‌ها: قدرت آمریکا در عصر جنگ اقتصادی» نوشته‌ی ادوارد فیشمن است. فیشمن پژوهشگر ارشد دانشگاه کلمبیا و از مقام‌های سابق وزارت امور خارجه و وزارت خزانه‌داری آمریکاست که در طراحی سیاست‌های تحریمی این کشور، از جمله تحریم‌های روسیه پس از الحاق کریمه و راهبرد فشار اقتصادی مرتبط با مذاکرات هسته‌ای ایران، نقش داشته است. کتاب که فوریه‌ی ۲۰۲۵ منتشر شده به بررسی این موضوع می‌پردازد که کنترل بر نقاط حساس اقتصاد جهانی چگونه به ابزاری برای فشار سیاسی و حتی نوعی «جنگ» تبدیل شده است؛ به باور فیشمن در سده‌ی حاضر جایگاه یک کشور در شبکه‌ی اقتصاد جهانی، نه صرفا اندازه‌ی اقتصاد آن، تعیین‌کننده‌ی میزان نفوذش است.
عنوان کتاب از تصویر تنگه‌های استراتژیکی چون هرمز، سوئز یا بسفر وام گرفته شده؛ نقاطی که بخش بزرگی از تجارت جهانی ناگزیر از عبور از آنهاست. فیشمن همین منطق را به اقتصاد مدرن تعمیم می‌دهد و نشان می‌دهد که گلوگاه‌هایی نامرئی‌تر نیز وجود دارند: دلار آمریکا و نظام مالی بین‌المللی، شبکه‌ی بانک‌ها و پرداخت‌های جهانی، بازارهای سرمایه، زنجیره‌ی تولید تراشه‌های پیشرفته، مواد معدنی حیاتی و حتی بیمه و حمل‌ونقل دریایی.
از نگاه او جهانی‌شدن نه‌فقط اقتصادها را به هم متصل کرده، بلکه وابستگی‌های شدیدی نیز میان آنها ایجاد کرده است؛ و هر کشوری که کنترل یکی از این نقاط را در اختیار داشته باشد، می‌تواند بدون توسل به نیروی نظامی، از آن برای اعمال فشار استفاده کند. برای نمونه اگر بانکی در یک کشور خارجی بخواهد با نهادی تحریم‌شده معامله کند، ممکن است ناچار شود میان حفظ دسترسی به بازار و نظام مالی آمریکا یا ادامه‌ی آن معامله، یکی را انتخاب کند؛ و همین وابستگی است که فیشمن آن را نوعی گلوگاه مالی می‌نامد. کتاب توضیح می‌دهد که این نوع فشار می‌تواند در قالب تحریم، محدودیت بانکی، مسدودسازی دارایی، کنترل صادرات یا قطع دسترسی به فناوری اعمال شود؛ ابزارهایی که در دهه‌های اخیر به مجموعه‌ای بسیار پیچیده در اختیار سیاست خارجی آمریکا تبدیل شده‌اند.
بخش قابل‌توجهی از کتاب به سه مطالعه‌ی موردی اختصاص دارد: در مورد ایران، فیشمن روایت می‌کند که چگونه سیاست‌گذاران آمریکایی از تحریم‌های سنتی به سمت تحریم‌هایی حرکت کردند که بانک‌ها و شرکت‌های کشورهای ثالث را نیز تحت فشار قرار می‌داد؛ منطق این رویکرد آن بود که حتی بانک‌ها و شرکت‌هایی که مستقیما مشمول قوانین آمریکا نبودند، با دانستن اینکه همکاری با ایران می‌تواند دسترسی‌شان به نظام مالی آمریکا را به خطر بیندازد، ترجیح می‌دادند از این همکاری صرف‌نظر کنند؛ رویکردی که بخشی از مسیر منتهی به مذاکرات هسته‌ای و توافق سال ۲۰۱۵ بود.
درباره‌ی روسیه، کتاب هم به تحریم‌های پس از الحاق کریمه در ۲۰۱۴ و هم به اقدامات گسترده‌تر پس از حمله‌ی سال ۲۰۲۲ می‌پردازد، از جمله سازوکار سقف قیمت نفت که با تکیه بر وابستگی تجارت نفت به بیمه‌ی کشتیرانی طراحی شده بود. و در مورد چین، تمرکز بر کنترل دسترسی به فناوری‌های پیشرفته و تجهیزات ساخت نیمه‌هادی‌هاست. از آنجا که فیشمن خود در طراحی برخی از این سیاست‌ها حضور داشته، روایت کتاب ترکیبی از تحلیل تاریخی و گزارشی نزدیک از پشت‌صحنه‌ی تصمیم‌گیری در واشنگتن است.
بخش پایانی کتاب «گلوگاه‌ها: قدرت آمریکا در عصر جنگ اقتصادی» به هزینه‌های این نوع قدرت پرداخته و فیشمن نشان می‌دهد که استفاده‌ی مکرر از ابزارهای اقتصادی می‌تواند انگیزه‌ای برای طرف مقابل ایجاد کند تا وابستگی خود را کاهش دهد: کشورهایی مانند روسیه، چین و ایران با ساختن مسیرهای جایگزین، شبکه‌های پرداخت موازی و زنجیره‌های تأمین مستقل، تلاش کرده‌اند از زیر فشار همین گلوگاه‌ها بیرون بیایند. نویسنده در عین حال تأکید می‌کند که موفقیت این ابزارها همیشگی نیست و هر تلاش برای دور زدن یک گلوگاه، می‌تواند به ساخته‌شدن گلوگاهی تازه بینجامد؛ به این ترتیب همان ابزاری که در کوتاه‌مدت قدرت ایجاد می‌کند، در بلندمدت می‌تواند به تکه‌تکه‌شدن اقتصاد جهانی بینجامد.