کتاب گزیده اشعار خاقانی شروانی

«گزیده اشعار خاقانی شروانی» انتخابی از شعر یکی از دشوارترین و درعین‌حال خلاق‌ترین شاعران زبان فارسی است که با مقدمه، شرح لغات و ترکیبات و توضیح ابیات به کوشش سیدضیاءالدین سجادی فراهم آمده است. اهمیت چنین گزیده‌ای در مورد خاقانی بیش از بسیاری از شاعران کلاسیک است؛ زیرا دشواری شعر او فقط از کهنگی زبان نمی‌آید. خاقانی آگاهانه شعری متراکم می‌سازد که در آن دانش‌های زمانه، تلمیحات دینی، تصاویر نجومی و پزشکی، اصطلاحات مسیحی، تجربه‌های شخصی، بازی‌های زبانی و ترکیب‌سازی‌های کم‌سابقه بر یکدیگر انباشته می‌شوند. خواندن او اغلب مستلزم بازکردن همین شبکهٔ فشرده است. خاقانی، شاعر سدهٔ ششم هجری، بیش از همه با قصیده شناخته می‌شود؛ قالبی که در دست او از مدح درباری بسیار فراتر می‌رود. قصیده می‌تواند میدان تفاخر شاعرانه باشد، به شکایت از روزگار تبدیل شود، تجربهٔ زندان و تنهایی را حمل کند یا با مرثیه، اندرز و تأمل دینی درآمیزد. در مشهورترین نمونه‌ها، مانند قصیده‌ای که با ویرانه‌های مدائن پیوند خورده است، مشاهدهٔ یک مکان تاریخی به تأملی دربارهٔ زوال قدرت و ناپایداری جهان تبدیل می‌شود. توان خاقانی درست در همین حرکت است: تصویر مادی را چنان متراکم می‌کند که هم‌زمان تاریخی، اخلاقی و شخصی شود. زبان برای خاقانی صرفا ظرف مضمون نیست. او از خود واژه‌ها مسئله می‌سازد. ترکیب‌های تازه، تشبیه‌های دور، تناسب‌های صوتی، ایهام و ارتباط میان حوزه‌هایی که در نگاه نخست بی‌ربط‌اند، بخش اصلی لذت شعر او را تشکیل می‌دهند. همین ویژگی سبب شده است شعر خاقانی گاه «دشوار» یا حتی معماگونه به نظر برسد. اما اگر دشواری فقط مانعی برای رسیدن به معنی فرض شود، بخش مهمی از هنر او از دست می‌رود؛ زیرا پیچیدگی در بسیاری از ابیات خود شیوهٔ اندیشیدن شاعر است. تصویر باید باز شود، رابطه‌ها کشف شوند و خواننده در ساخت معنا مشارکت کند. وجه شخصی شعر خاقانی نیز به همان اندازه مهم است. در کنار شاعر صاحب‌فن و مدیحه‌سرا، شخصیتی دیده می‌شود که از رنج، محرومیت، حسادت رقیبان، زندان، سفر، مرگ نزدیکان و بی‌ثباتی مناسبات قدرت سخن می‌گوید. غرور شاعرانه و احساس آسیب‌پذیری در بسیاری از اشعار کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. همین دوگانگی باعث می‌شود خاقانی را نتوان فقط نمونه‌ای از قصیده‌پردازی فنی دانست؛ زندگی فردی او بارها وارد ساختمان شعر می‌شود. کار سجادی در این گزیده، از همین جهت، نقش واسطه‌ای جدی دارد. شرح لغات و ترکیبات و توضیح ابیات به خواننده اجازه می‌دهد از سد نخستین دشواری‌ها عبور کند و به ساختمان خود شعر برسد. البته هر شرحی بر خاقانی ناگزیر انتخاب تفسیری نیز هست؛ بعضی ابیات ظرفیت بیش از یک خوانش دارند و پژوهش‌های بعدی نیز در ضبط یا تفسیر شماری از آن‌ها اختلاف نشان داده‌اند. بنابراین شرح را بهتر است راه ورود به شعر دانست، نه آخرین کلمه دربارهٔ آن. «گزیده اشعار خاقانی شروانی» برای خواننده‌ای ارزشمند است که می‌خواهد بفهمد چگونه زبان فارسی می‌تواند در بالاترین حد فشردگی خود کار کند. خاقانی آسان تسلیم خواننده نمی‌شود؛ اما هنگامی که تصویر و رابطهٔ واژه‌ها گشوده می‌شوند، دشواری شعر دیگر مانع آن نیست، بلکه بخشی از تجربهٔ خواندن آن است.