کتاب بهرام بیضایی

«بهرام بیضایی، زبان، هویت و قدرت» نوشته‌ی رضا ترنیان با تحلیل ۸ نمایشنامه‌ی بیضایی می‌کوشد تا بازتاب واژگان و نحو زبان را در سه الگوی هویت، قدرت و دانش بررسی کند و با تبیین و تفسیر آن‌ها زوایا و لایه‌های تودرتوی آثار بیضایی را به خوانندگان نشان دهد.
کوشش عمده‌ی بهرام بیضایی از ابتدا بر روی سه محور اسطوره، حماسه و تاریخ بوده است. او با تلفیق این عناصر با درام، آثار هنری متنوعی خلق کرده است. سه برخوانی بهرام بیضایی از اولین آثار او، شامل سه روایت اساطیری از آرش، اژدهاک و جم است. برخوانی اصطلاحی برساخته‌ی خود بیضایی است. این آثار به عنوان اولین تجربیات او در اواخر دهه سی به دلیل به کارگیری زبانی ویژه و بازسازی اسطوره، اهمیت ویژه‌ای دارند. رضا ترنیان در فصل اول کتاب به این سه متن نمایشی می‌پردازد و معتقد است هویت و قدرت این سه شخصیت اساطیری با توجه به زمان نگارش آن، بعد از کودتای 28 مرداد 1332، به طور ناخودآگاه برای خواننده تولید گفتمان می‌کند. او مسئله هویت و قدرت و دانش را در سه برخوانی بررسی می‌کند، تا نقش متن را بر مسائل اجتماعی نشان دهد و قدرت و هویت سه شخصیت اساطیری آرش، اژدهاک و در کنار آن‌ها وزیر جم یعنی بندار بیدخش را به شکلی نوین و امروزی برجسته کند. این آثار، ضمن حفظ مولفـه‌هـای زبـان کلاسیک، قابلیت انطباق با زبان امروز را دارند. سه برخوانی از نظر زبانی متکی به زبـان کتیبـه، تکرار نحو و واژگان است. آرش پهلوان اسطوره‌ای دوران جنگ‌هـای ایـران و توران در زمان منوچهرشاه است و روایت پرتاب تیر او پیرنگ اصلی این روایت است. اژدهاک یـا همان ضحاک ماردوش نیز روایتی از به بند کشیده شدن او در کوه دماوند است. سومین روایـت داستان زندانی و کشته شدن وزیر جمشید پیشدادی یعنی بندار بیدخش است. بیضایی با حفظ نام یک اسطوره و یا شخصـیت حماسـی شـکلی نوین از آن شخصیت را در متن ارائه می‌دهد. به عنوان نمونه آرش کـه در اسـاطیر ایران و در متـون اوستایی یک پهلوان اسطوره‌ای است، در نمایشنامه‌ی بیضایی ستوربانی است که وظیفه پرتاب تیر به جبر بر عهده او گذاشته شده است. نویسنده ضمن حفظ درونمایه‌ی آرش، بـا چرخشـی در روایت، به بازآفرینی اسطوره یا نوسازی آن دست زده است.
‌کتاب در ۳ فصل تدوین شده است. «تحلیل واژگانی و ترکیبات»، «تحلیل روابط نحوی در آثار بهرام بیضایی» و «قدرت، هویت و دانش» عناوین این سه فصل هستند. در فصل اول به نمایشنامه‌های آرش، اژدهاک، کارنامه بندار بیدخش، مرگ یزدگرد، فتح‌نامه کلات، مجلس قربانی سنمار، سهراب‌کشی و شب هزار و یک پرداخته شده است. روابط نحوی در روایت آرش، روابط نحوی در روایت اژدهاک، روابط نحوی در کارنامه بندار بیدخش، روابط نحوی در مرگ یزدگرد، روابط نحوی در فتح‌نامه کلات و روابط نحوی در مجلس قربانی سنمار مطالب فصل دوم کتاب هستند.
«بهرام بیضایی، زبان، هویت و قدرت» کتابی تحلیلی است که از زاویه‌ای تازه به برخی از نمایشنامه‌های بیضایی می‌پردازد و برای دانشجویان و پزوهشگران تئاتر و همچنین علاقمندان به آثار این هنرمند برجسته، مفید و راهگشاست.