کتاب صفوه الصفا (جلدو اول)

«صفوه‌یالصفا؛ در احوال شیخ صفی‌الدین اردبیلی و مرشدش شیخ زاهد گیلانی (دو جلدی)» تألیف درویش توکلی بن اسماعیل بن حاج الاردبیلی مشهور به «ابن بزاز» است که با تصحیح عباسقلی غفاری‌فرد منتشر شده است. این کتاب یکی از منابع مهم درباره‌ی زندگی و کرامات شیخ صفی‌الدین اردبیلی، و تبار صفویان و مرشدش شیخ زاهد گیلانی است.. ابن بزاز این کتاب را به سفارش صدرالدین موسی، پسر و جانشین صفی‌الدین اردبیلی نوشته است. زمان دقیق آغاز تألیف کتاب مشخص نیست. آن‌چه از متن کتاب به دست می‌آید این است که مولف آن را در نیمه‌های زندگانی صدرالدین آغاز کرده و پس از 759 به پایان رسانده است. از ویژگی‌های ممتاز صفوه‌ی الصفا اشاره به مناسبات سیاسی بین صفی‌الدین و دربار ایلخانی است.

این کتاب از دیدگاه‌های گوناگون به کار پژوهشگران تاریخ و فرهنگ ایران می‌آید. در میان این پژوهشگران، صفویه‌شناسان برای بررسی پیشینه خاندان صفوی و دگرگونی‌های اندیشه‌ای و سیاسی این خاندان، توجه ویژه‌ای به آن دارند. صفوه‌یالصفا اثری کم‌مانند برای بررسی زندگانی شیخ صفی‌الدین، آموزه‌های طریقتی، جغرافیای اندیشه‌ای صوفیانه زیر نفوذ و ارشاد او، چگونگی هماهنگی پیوندهای خانقاه اردبیل و فرمانروایان آن روزگار و اوضاع اجتماعی مردم و به‌ویژه اردبیل سودمند است. آن‌چه بیش از همه این متن را درخور توجه می‌سازد، دگرگونی‌هایی است که به‌ویژه پس از روی کار آمدن صفویان و چرخش اندیشه‌ای خاندان صفوی از تصوف به تشیع و همچنین تبار صفویان است. متن صفوه‌ی الصفا با عبارات ساده و بی‌حشو و خالی از صنایع لفظی نگارش یافته است و گاهی نیز با عبارات مزین و مسجع مواجه می‌شویم که حکایت از قدرت قلم و تفنن ابن بزاز در اسلوب‌های گوناگون دارد.

این کتاب با مقدمه‌ای درباره اهمیت و ارزش «صفوه‌یالصفا» آغاز می‌شود و سپس به شرح زندگی و احوال شیخ صفی‌الدین اردبیلی و مرشدش شیخ زاهد گیلانی می‌پردازد. روایت‌ها عمدتا به صورت حکایت و نقل قول از مریدان، فرزند و اطرافیان شیخ صفی‌الدین آمده‌اند. بخش‌های آغازین به نسب، تولد، دوران کودکی و طلب علم شیخ صفی‌الدین اختصاص دارد و سپس به دیدار او با شیخ زاهد گیلانی و مراحل سلوک عرفانی‌اش می‌پردازد. در ادامه، کرامات و معجزات منتسب به این دو شخصیت، از جمله نجات مردم از بلاها، شفا دادن بیماران، و وقایع خارق‌العاده دیگر نقل می‌شود. بخش‌هایی نیز به تفسیر آیات و احادیث، پاسخ به پرسش‌های دینی و عرفانی، و تحلیل سخنان مشایخ صوفیه اختصاص یافته است. در فصل‌های پایانی، سیرت اخلاقی، ویژگی‌های شخصیتی، وفات و کرامات پس از مرگ شیخ صفی‌الدین و مریدانش بررسی می‌شود. این کتاب در دوره صفوی و پس از آن، بارها تحریف و بازنویسی شده تا با سیاست‌های مذهبی و تبارسازی آن دوران هماهنگ شود. تصحیح حاضر با مقابله‌ی نسخه‌های مختلف و بررسی انتقادی تحریفات، تصویری دقیق‌تر از متن اصلی ارائه می‌دهد.

«صفوه‌یالصفا» برای علاقمندان به تصوف و البته تاریخ و همچنین پژوهش‌گران فرهنگ و تاریخ کتابی ارزنده و منبعی مهم است.