کتاب جمعه یا زندگی دور از تمدن

کتاب «جمعه یا زندگی دور از تمدن» اثری برجسته از میشل تورنیه، نویسنده نام‌دار فرانسوی است که در سال ۱۹۶۷ منتشر شد و جایزه‌ی بزرگ رمان آکادمی فرانسه را از آن خود کرد. این رمان به عنوان یک بازنویسی خلاقانه و ساختارشکن از داستان کلاسیک رابینسون کروزوئه اثر دانیل دفو شناخته می‌شود، اما تورنیه با رویکردی کاملا متفاوت، این روایت آشنا را به بستری برای طرح پرسش‌های بنیادین فلسفی و هستی‌شناختی تبدیل کرده است.
داستان با غرق شدن کشتی ویرجینیا و گرفتار شدن رابینسون در جزیره‌ای متروک به نام «اسپرانزا» آغاز می شود. در ابتدای امر رابینسون به عنوان نماد انسان متمدن غربی، تمام توان خود را به کار می‌گیرد تا نظم، قانون و ساختارهای جامعه‌ی بریتانیایی را در این محیط وحشی بازسازی کند. او برای جزیره قانون وضع می‌کند، به کشاورزی نظام‌مند روی می‌آورد و حتی مناصب دولتی خیالی برای خود تعریف می‌کند تا از سقوط در ورطه‌ی جنون و بدویت جلوگیری نماید که به خوبی بازتاب‌دهنده‌ی میل مهارناپذیر بشر برای تحمیل اراده و تمدن بر طبیعت است که تورنیه آن را با دقتی روان‌شناختی به تصویر می‌کشد.
تحول اصلی داستان با ورود شخصیتی به نام «جمعه» رقم می‌خورد که برخلاف نسخه‌ی دانیل دفو، در این جا نقشی بسیار فراتر از یک خدمتکار مطیع را ایفا می‌کند. در این رمان جمعه نماینده‌ی نوعی زیستن است که با معیارهای خردگرایی و سودمحوری غربی هم خوانی ندارد؛ او تجسم بازی، رهایی و هماهنگی کامل با عناصر طبیعی است. تقابل میان رابینسون و جمعه، در واقع برخورد دو جهان‌بینی متفاوت است که طی آن رابینسون به تدریج درستی باورهای پیشین خود را زیر سوال می‌برد.
وقوع یک حادثه‌ی ناگهانی که تمامی دستاوردهای تمدنی رابینسون را نابود می‌سازد، نقطه‌ی عطفی می‌شود تا او از قالب یک «حاکم» خارج شده و به شاگرد جمعه تبدیل گردد. تورنیه با استفاده از مفاهیمی نظیر «دیگری»، نشان می‌دهد که چگونه غیبت جامعه می‌تواند درک انسان از زمان، اخلاق و حتی جنسیت را دگرگون کند. رابینسون در این مرحله از زندگی خود، به جای تلاش برای تسلط بر جزیره، با آن ادغام می‌شود و به نوعی آگاهی کیهانی دست می‌یابد که در آن کار و انباشت ثروت جای خود را به لذت از لحظه و پیوند با خورشید و زمین می‌دهد.
میشل تورنیه در این اثر به نقد صریح استعمارگری و پارادایم‌های معرفت‌شناختی مدرنیته پرداخته و نشان می‌دهد که تمدن غربی چگونه با سرکوب غرایز و تحمیل نظم‌های ساختگی، انسان را از ریشه‌های طبیعی خود جدا کرده است. تورنیه با بازآفرینی اسطوره‌ی رابینسون، خواننده را به تفکر درباره‌ی ضرورت حضور دیگران در تعریف هویت فردی و معنای واقعی پیشرفت و تمدن وا می دارد. رمان «جمعه یا زندگی دور از تمدن» فراتر از یک داستان ماجراجویانه، دعوتی است به بازنگری در رابطه‌ی انسان با جهان پیرامون و کشف لایه‌های پنهان وجود در سکوت و انزوای یک جزیره‌ی دورافتاده.